UPI મર્ચન્ટ ચાર્જ અંગે નવો નિર્ણય, ૧૫ ઓક્ટોબરની સમયમર્યાદા બદલાઈ શકે

દેશમાં સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતી ડિજિટલ ચુકવણી વ્યવસ્થાને લઈને મહત્વનું અપડેટ સામે આવ્યું છે. યુપીઆઈ દ્વારા થતી કેટલીક વેપારી ચુકવણીઓ પર લાગુ થનારા મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ દરના અમલને ૧૫ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬થી બદલે ૧ જાન્યુઆરી ૨૦૨૭ સુધી ટાળવાની ચર્ચા ચાલી રહી છે. જોકે, આ અંગે હજુ અંતિમ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો નથી. રાષ્ટ્રીય ચુકવણી નિગમ આગામી દિવસોમાં આ મુદ્દે નિર્ણય લઈ શકે છે.

મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ દર એટલે ડિજિટલ ચુકવણી સ્વીકારવા બદલ વેપારી તરફથી બેંક અથવા ચુકવણી વ્યવસ્થામાં જોડાયેલી સંસ્થાઓને ચૂકવવામાં આવતો પ્રક્રિયા ખર્ચ. નવા માળખા હેઠળ ૨,૦૦૦ રૂપિયાથી વધુની નિર્ધારિત વેપારી ચુકવણીઓ પર ૦.૪ ટકા દર લાગુ કરવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. ૨,૦૦૦ રૂપિયાથી વધુની પાત્ર ચુકવણીમાં આ દર લાગુ થશે, જ્યારે ૭૫,૦૦૦ રૂપિયા કે તેથી વધુની ચુકવણી માટે મહત્તમ ૩૦૦ રૂપિયાની મર્યાદા રાખવામાં આવી છે.

હાલમાં આ ફેરફારને લઈને વેપારીઓ, ચુકવણી કંપનીઓ અને અન્ય ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા સંગઠનો તરફથી અમલ મુલતવી રાખવાની માગ કરવામાં આવી છે. ઉદ્યોગ સાથે જોડાયેલા લોકોનું કહેવું છે કે નવા દર અંગે વિવિધ પ્રકારની ચુકવણીઓની શ્રેણી અને તેના પર લાગુ થનારા નિયમોને લઈને હજુ સ્પષ્ટતા જરૂરી છે. આ ઉપરાંત બેંકો, વેપારીઓ અને ચુકવણી સંસ્થાઓને નવી વ્યવસ્થા માટે તકનીકી અને વ્યવસાયિક તૈયારી માટે વધુ સમયની જરૂર છે.

આ માંગનો સમય પણ મહત્વનો છે. દેશમાં તહેવારોની ખરીદીનો સમય ચાલી રહ્યો છે અને ઓક્ટોબરથી ડિસેમ્બર દરમિયાન દુકાનો તથા વેપારીઓ પાસે ડિજિટલ ચુકવણીઓનું પ્રમાણ સામાન્ય કરતાં વધુ રહે છે. આવા સમયે નવી ચુકવણી ફી વ્યવસ્થા લાગુ કરવાથી વેપારીઓના ખર્ચ અને વ્યવહારોની પ્રક્રિયામાં ફેરફાર થઈ શકે છે. તેથી ઉદ્યોગ તરફથી તહેવારોની મોસમ પૂરી થયા બાદ નવી વ્યવસ્થા લાગુ કરવાની માગ કરવામાં આવી હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.

જો જાન્યુઆરી ૨૦૨૭ સુધી અમલ ટાળવાનો નિર્ણય લેવામાં આવે તો સામાન્ય યુપીઆઈ વપરાશકર્તાઓ માટે પણ મહત્વની બાબત સ્પષ્ટ રહે છે. આ દર દરેક પ્રકારની યુપીઆઈ ચુકવણી પર લાગવાનો નથી. વ્યક્તિથી વ્યક્તિને કરવામાં આવતી ચુકવણી આ વ્યવસ્થાથી બહાર રહેશે. નાના વેપારીઓ માટે પણ શૂન્ય મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ દરની જોગવાઈ યથાવત રાખવામાં આવી છે. સરકારના જણાવ્યા અનુસાર ૨,૦૦૦ રૂપિયા સુધીની વેપારી ચુકવણી પણ આ માળખા હેઠળ અસરગ્રસ્ત નહીં થાય.

સરકારના અગાઉના સ્પષ્ટીકરણ મુજબ લગભગ ૯૬ ટકા વેપારી યુપીઆઈ ચુકવણીઓ પર નવા દરની અસર નહીં થાય. એટલે નવી વ્યવસ્થા સમગ્ર યુપીઆઈ વ્યવહાર પર કોઈ સામાન્ય ફી તરીકે લાગુ થવાની નથી. ખાસ પ્રકારની અને નિર્ધારિત વેપારી ચુકવણીઓ જ તેના દાયરામાં આવશે. વ્યક્તિગત પૈસા મોકલવા જેવી સામાન્ય યુપીઆઈ સેવા મફત રહેવાની છે.દરમિયાન, નવી વ્યવસ્થામાંથી મળનારી આવકની વહેંચણીને લઈને પણ ચુકવણી કંપનીઓ અને બેંકો વચ્ચે ચર્ચા ચાલી રહી છે. ચુકવણી સંસ્થાઓ દ્વારા બેંકો પાસેથી મળનારા હિસ્સામાં વધુ ભાગ મેળવવા માટે વાટાઘાટો ચાલી રહી હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. આ ચર્ચા પૂર્ણ થયા બાદ નવી વ્યવસ્થાના અમલની પ્રક્રિયા વધુ સ્પષ્ટ બની શકે છે.

આ સમગ્ર મામલે કાનૂની પડકાર પણ ચાલી રહ્યો છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે સપ્ટેમ્બર મહિનામાં સંબંધિત અરજી પર કેન્દ્ર સરકાર, ભારતીય રિઝર્વ બેંક અને રાષ્ટ્રીય ચુકવણી નિગમને નોટિસ આપી હતી, પરંતુ નવી વ્યવસ્થાના અમલ પર તાત્કાલિક રોક લગાવી નહોતી. તેથી કાનૂની પ્રક્રિયા અને વહીવટી નિર્ણય બંને પર હવે નજર રહેશે.ભારતીય રિઝર્વ બેંકના ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ પણ તાજેતરમાં જણાવ્યું હતું કે નાની ફીથી યુપીઆઈના વ્યવહારોના પ્રમાણ પર મોટો પ્રભાવ પડવાની તેમને અપેક્ષા નથી. જોકે, વેપારીઓ માટે નવી વ્યવસ્થાની ચોક્કસ શ્રેણીઓ અને પ્રક્રિયાઓ અંગે સ્પષ્ટતા કરવી જરૂરી બની છે.