AIથી બનાવેલા 16 નવા વાયરસે મચાવી ચિંતા! સફળ પ્રયોગ બાદ વૈજ્ઞાનિકો પણ ચિંતિત

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, જેને AI કહેવામાં આવે છે, તે હવે માત્ર ચેટબોટ, કોડિંગ, અથવા તસવીરો બનાવવાની ટેક્નોલોજી સુધી મર્યાદિત નથી. વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં, AI ઝડપથી નવી શક્યતાઓ ઉભી કરી રહ્યું છે. તાજેતરમાં, એક નવી વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિએ આશા સાથે બાયોસિક્યુરિટી અંગેની ચિંતાઓને પણ જન્મ આપ્યો છે.

અમેરિકાની Stanford University અને Arc Instituteના સંશોધકોએ AIની મદદથી નવા વાયરસ ડિઝાઇન કર્યા છે, જે પ્રકૃતિમાં અગાઉ અસ્તિત્વ ધરાવતા નહોતા. પ્રયોગમાં, AI દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા ઘણા ડિઝાઇનમાંથી 16 વાયરસ લેબોરેટરીમાં કાર્યરત સાબિત થયા. આ વાયરસ માનવોને નિશાન બનાવતા નથી, પરંતુ E. coli જેવા બેક્ટેરિયાને સંક્રમિત કરી તેમને નષ્ટ કરી શકે છે. આ શોધના માધ્યમથી, AI વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીના ક્ષેત્રમાં નવી ઊંચાઈઓ સુધી પહોંચી રહ્યું છે, પરંતુ તે સાથે જ બાયોસિક્યુરિટી પર પણ નજર રાખવાની જરૂરિયાતને પણ રેખાંકિત કરે છે.

આ સંશોધનની સૌથી મોટી વાત એ છે કે AI માત્ર જિનોમના નાના ભાગો સમજવા માટે વપરાયો નથી. સંશોધકોએ સંપૂર્ણ વાયરલ જિનોમની નવી રચના બનાવી હતી.

સમજવા માટે સરળ રીતે કહીએ તો, જેમ AI મોડલ મોટી માહિતીથી શીખીને નવા વાક્યો બનાવી શકે છે, તેમ જિનોમની ભાષાનો ઉપયોગ કરીને AI નવી આનુવંશિક રચનાઓ બનાવી શકે છે.

સંશોધકોએ એક નામ આપેલા AI મોડલનો ઉપયોગ કર્યો હતો. આ મોડલને જિનેટિક સિક્વન્સમાંથી પેટર્ન શીખવામાં આવ્યો હતો. પછી તેની ક્ષમતાની તપાસ કરવામાં આવી હતી કે શું તે નવી વાયરલ જિનોમ ડિઝાઇન કરી શકે છે.

AI દ્વારા બનાવવામાં આવેલ બધા વિકલ્પોમાંથી સંશોધકોએ કેટલાક ડિઝાઇન પસંદ કર્યા. તેમને લેબમાં તપાસ્યું હતું. તેમાં 16 નવા બેક્ટેરિયાના વાયરસ સાબિત થયા હતા.

બેક્ટેરિયાના વાયરસ એવા વાયરસ છે જે બેક્ટેરિયાને સંક્રમિત કરે છે. આ અર્થે આ વાયરસ માનવોને નથી સંક્રમિત કરતા. સંશોધકોએ ખાસ કરીને માનવ, પ્રાણી અને છોડને અસર કરતા વાયરસને આ કામના દાયરાથી દૂર રાખ્યા હતા.

આ બાબત મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે સોશિયલ મીડિયા અથવા હેડલાઇન વાંચ્યા બાદ લોકોને લાગી શકે છે કે વૈજ્ઞાનિકોએ માનવોને સંક્રમિત કરે તેવા 16 વાયરસ બનાવ્યા છે. હાલના અહેવાલો એવું નથી કહેતા.

સંશોધકો માટે આ ટેક્નોલોજીનો મોટો લાભ એ છે કે આ રીતે કેટલાક બેક્ટેરિયાને મારવા માટે નવા ઉપચાર બનાવી શકાય છે.

વિશ્વમાં એન્ટિબાયોટિક-રેઝિસ્ટન્સ એક મોટી સમસ્યા બની ગઈ છે. કેટલાક બેક્ટેરિયા પર આ એન્ટિબાયોટિક્સ કામ કરતા નથી. આવા સમયે બેક્ટેરિયાના વાયરસ એ એક વિકલ્પ બની શકે છે.

AI આ પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવી શકે છે. કુદરતમાં પહેલેથી જ મૌજૂદ વાયરસ શોધવાની જગ્યાએ AI નવી રચનાઓ બનાવી શકે છે. સંશોધનમાં કેટલાક ડિઝાઇન કરેલા વાયરસે બેક્ટેરિયાને સંક્રમિત કરવાની ક્ષમતા દર્શાવી હતી. આ ભવિષ્યની ડીએસબી આધારિત થેરપીની શરૂઆત છે.

આ શોધ સાથે સૌથી મોટો સવાલ બાયોસિક્યુરિટીનો છે.

જો AI સંપૂર્ણ નવી જૈવિક સિસ્ટમ બનાવી શકે છે, તો આવી ટેક્નોલોજીનો દુરુપયોગ થઈ શકે કે નહીં તેના પર નિષ્ણાતો ચિંતા કરી રહ્યા છે. ખાસ કરીને જ્યારે AI વધુ શક્તિશાળી બને અને જૈવિક સંશોધન માટેની ટેક્નોલોજી વધુ સરળતાથી ઉપલબ્ધ બને, ત્યારે સુરક્ષા પણ વધુ સારી રીતે હોવી જરૂરી છે.

નિષ્ણાતોની ચિંતા હાલના 16 વાયરસ માનવો માટે જોખમી છે તે નથી. તેમની ચિંતા એ છે કે ભવિષ્યમાં આવી ક્ષમતાઓનો ઉપયોગ નુકસાનકારક જૈવિક એજન્ટો બનાવવા માટે થઈ શકે છે. આ કારણે AI અને બયોટેક્નોલોજીના જોડાણ પર વધુ સખત નિયમો અને સુરક્ષા ધોરણો જરૂરી બની ગયા છે.

હાલની માહિતી પ્રમાણે એવું કહેવું યોગ્ય નથી.

આ સંશોધનમાં બનાવાયેલા વાયરસ bacteriophages હતા અને તેમનું લક્ષ્ય બેક્ટેરિયા હતું. તેઓ માનવો, પ્રાણીઓ અથવા છોડને સંક્રમિત કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યા નહોતા. તેથી આ શોધને સીધો “નવો માનવ વાયરસ” ગણાવવો ભ્રામક રહેશે.

પરંતુ આ ઘટનાનું મહત્વ બીજી જગ્યાએ છે. આ પ્રયોગ દર્શાવે છે કે AI હવે જૈવિક ડિઝાઇનના ક્ષેત્રમાં અગાઉ કરતાં વધુ ઊંડે પ્રવેશી રહ્યું છે. એટલે ભવિષ્યમાં AI શું કરી શકે છે અને તે ક્ષમતાને સુરક્ષિત રીતે કેવી રીતે નિયંત્રિત કરવી—આ સવાલ વધુ મહત્વનો બની રહ્યો છે.

વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં AIના ઉપયોગથી દવાઓની શોધ, રોગોની સમજ, જિનેટિક સંશોધન અને વ્યક્તિગત સારવાર જેવી અનેક બાબતોમાં ઝડપ આવી શકે છે. પરંતુ દરેક શક્તિશાળી ટેક્નોલોજીની જેમ અહીં પણ તેનો ઉપયોગ કઈ રીતે થાય છે તે મહત્વનું છે.

આ સંશોધન એક તરફ બતાવે છે કે AI વૈજ્ઞાનિક શોધની પ્રક્રિયાને કેટલી ઝડપથી આગળ ધપાવી શકે છે, તો બીજી તરફ તે નિયમન અને સુરક્ષાની જરૂરિયાત પણ યાદ અપાવે છે.

હાલ માટે આ 16 AI-ડિઝાઇન કરેલા વાયરસને વૈજ્ઞાનિક ક્ષેત્રમાં એક મહત્વપૂર્ણ પ્રયોગ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યા છે—ખાસ કરીને બેક્ટેરિયા સામે લડવાની સંભાવનાને કારણે. પરંતુ સાથે જ આ શોધે એક મોટો સવાલ પણ ઉભો કર્યો છે: AI જ્યારે જીવનના મૂળભૂત જૈવિક કોડને ડિઝાઇન કરવાની ક્ષમતા મેળવશે, ત્યારે તેની શક્તિનો જવાબદાર અને સુરક્ષિત ઉપયોગ કેવી રીતે સુનિશ્ચિત કરવામાં આવશે?

આગામી વર્ષોમાં AI અને biotechnologyનું જોડાણ વધુ મજબૂત બનશે. તેથી વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિ સાથે સખત biosafety અને biosecurity વ્યવસ્થાઓ વિકસાવવી પણ એટલી જ જરૂરી બની શકે છે.