પુતિનની નોર્ધર્ન સી રૂટ યોજનામાં ભારતની એન્ટ્રી? રશિયા સાથે સહકાર અંગે સરકારે આપ્યો મોટો જવાબ
By Teri meri bat TeamAugust 15, 2026
Photo: Teri meri bat Team
AI Key Highlights
- ભારત અને રશિયા આર્કટિકમાં આવેલા નોર્ધર્ન સી રૂટ (NSR) પર વ્યવહારુ સહકારની શક્યતાઓ પર વિચારણા કરી રહ્યા છે, જેની પુષ્ટિ ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે કરી છે.
- આ માર્ગ રશિયાના આર્કટિક દરિયાકાંઠા પાસેથી પસાર થઈને એટલાન્ટિક અને પ્રશાંત મહાસાગરોને જોડે છે, અને તે યુરોપ તથા એશિયા વચ્ચેના કેટલાક પ્રવાસો માટે સુએઝ નહેર કરતાં ટૂંકો વિકલ્પ પૂરો પાડે છે.
- રશિયન રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિને તાજેતરમાં જણાવ્યું હતું કે ચીન અને ભારત જેવા દેશો આ માર્ગમાં રસ દાખવી રહ્યા છે અને રશિયા આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા હેઠળ સહકાર માટે તૈયાર છે.
- જોકે, આ માર્ગ અત્યંત પડકારજનક છે, જેમાં ભારે ઠંડી, દરિયાઈ બરફ અને મર્યાદિત માળખાકીય સુવિધાઓનો સમાવેશ થાય છે, જેના માટે વિશેષ બરફ તોડનાર જહાજોની જરૂર પડે છે.
- ભારત માટે, NSR માત્ર એક નવો દરિયાઈ માર્ગ નથી, પરંતુ તે રશિયા સાથેના ઊર્જા, સંરક્ષણ અને વેપાર સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવવાની સંભાવના ધરાવે છે.
સરકારના આ નિવેદનથી એ વાતની પુષ્ટિ થાય છે કે ભારત આર્કટિક દરિયાઈ માર્ગને લઈને રશિયા સાથે માત્ર સામાન્ય વાતચીત જ નહીં, પરંતુ વ્યવહારુ સહકારની સંભાવનાઓ પર પણ વિચાર કરી રહ્યું છે. આ સહકારથી ભારત અને રશિયા વચ્ચેના સંબંધો વધુ મજબૂત બનશે અને બંને દેશોને આર્થિક અને રાજકીય રીતે લાભ થશે.
નોર્ધર્ન સી રૂટ રશિયાના આર્કટિક દરિયાકાંઠા પાસેનો દરિયાઈ માર્ગ છે. તે સાઇબેરિયાની ઉત્તરે આવેલા આર્કટિક સમુદ્રમાંથી પસાર થઈને એટલાન્ટિક અને પ્રશાંત મહાસાગરોને જોડે છે.
આ માર્ગનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે યુરોપ અને એશિયા વચ્ચેના પરંપરાગત સુએઝ નહેરના માર્ગની સરખામણીએ કેટલાક પ્રવાસો માટે તે ટૂંકો માર્ગ બની શકે છે. રશિયા તેને ભવિષ્યમાં યુરોપ અને એશિયા વચ્ચેના મોટા વેપારી માર્ગ તરીકે વિકસાવવા માગે છે.
પરંતુ આ માર્ગ પર્યાવરણની દૃષ્ટિએ અત્યંત પડકારજનક છે. ભારે ઠંડી, દરિયાઈ બરફ અને મર્યાદિત માળખાકીય સુવિધાઓને કારણે સામાન્ય જહાજો માટે અહીં મુસાફરી સરળ નથી. કેટલાક વિસ્તારોમાં બરફ તોડનાર વિશેષ જહાજોની મદદ લેવી પડે છે.
રશિયન રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિને તાજેતરમાં પ્રશાંત નૌકાદળના જવાનો સાથે વાતચીત દરમિયાન નોધર્ન સી રૂટ અંગે ચર્ચા કરી હતી.
તેમણે કહ્યું કે રશિયા સાથે કામ કરવા ઇચ્છતા દેશોમાં આ માર્ગ અંગે રસ વધી રહ્યો છે અને તેમાં ચીન અને ભારત મુખ્ય ભાગીદારો તરીકે સામેલ છે. પુતિને એમ પણ જણાવ્યું કે રશિયા આ માર્ગ પર સહકારને આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ કાયદાની મર્યાદામાં આગળ વધારવા તૈયાર છે.
આ નિવેદન બાદ ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે પણ બંને દેશો વચ્ચે આ મુદ્દે ચર્ચા ચાલુ હોવાની પુષ્ટિ કરી.
ભારત માટે નોધર્ન સી રૂટ માત્ર એક નવો દરિયાઈ માર્ગ નથી. તે રશિયા સાથે વેપાર અને પરિવહન સંબંધોને વધુ મજબૂત કરવાની સંભાવના ધરાવે છે.
ભારત અને રશિયા વચ્ચે ઊર્જા, સંરક્ષણ, પરમાણુ સહકાર અને વેપાર જેવા અનેક ક્ષેત્રોમાં લાંબા સમયથી સંબંધો છે. હવે આર્કટિક ક્ષેત્રમાં પરિવહન સહકાર વધે તો બંને દેશોના આર્થિક સંબંધોમાં એક નવો આયામ ઉમેરાઈ શકે છે.
ખાસ કરીને રશિયાથી ભારત સુધી ઊર્જા અને અન્ય માલસામાનના પરિવહન માટે ભવિષ્યમાં નવા વિકલ્પો વિકસાવવાની સંભાવના ઊભી થઈ શકે છે.ભારતનો આર્કટિક ક્ષેત્રમાં રસ નવો નથી. ભારત અને રશિયાએ અગાઉ પણ આર્કટિક વિસ્તારમાં વેપાર અને રોકાણ સહકાર વધારવાની તૈયારી વ્યક્ત કરી છે.
ભારત સરકારના દસ્તાવેજોમાં બંને દેશો વચ્ચે નોધર્ન સી રૂટ અંગે બહુઆયામી સહકારમાં પ્રગતિનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. બંને દેશોએ આર્કટિક મુદ્દાઓ પર નિયમિત દ્વિપક્ષીય ચર્ચા ચાલુ રાખવાની પણ વાત કરી છે.
ભારતે આર્કટિક ક્ષેત્રમાં નિરીક્ષક તરીકે પોતાની સક્રિય ભૂમિકા ભજવવાની તૈયારી પણ વ્યક્ત કરી છે.ભારત અને રશિયા વચ્ચે દરિયાઈ જોડાણ વધારવા માટે ચેન્નાઈ-વ્લાદિવોસ્તોક દરિયાઈ માર્ગ અંગે પણ અગાઉથી ચર્ચા થઈ રહી છે.
આ માર્ગ અને નોધર્ન સી રૂટ બંનેને ભારત-રશિયા વચ્ચેના વ્યાપક પરિવહન જોડાણના ભાગરૂપે જોવામાં આવે છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ બંને દેશો વચ્ચેના પરિવહન જોડાણને વધુ મજબૂત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે.
આથી નોધર્ન સી રૂટ અંગેની હાલની ચર્ચા કોઈ અલગ ઘટના નહીં પરંતુ ભારત-રશિયા વચ્ચેના લાંબા ગાળાના પરિવહન સહકારની વ્યાપક નીતિનો ભાગ હોવાનું જણાય છે.
રશિયા ભારત માટે ઊર્જાનો મહત્વપૂર્ણ પુરવઠાકર્તા દેશ છે. નોધર્ન સી રૂટનો વ્યાપ વધે તો ભવિષ્યમાં રશિયાના આર્કટિક અને પૂર્વીય વિસ્તારોમાંથી એશિયાઈ બજારો સુધી ઊર્જા પહોંચાડવા માટે આ માર્ગની ભૂમિકા વધી શકે છે.
તાજેતરમાં રશિયાએ આર્કટિક માર્ગ મારફતે એશિયા તરફ ક્રૂડ તેલના પરિવહનમાં વધારો કર્યો છે. અહેવાલો મુજબ ૨૦૨૬માં અત્યાર સુધીમાં અનેક જહાજો આ માર્ગથી એશિયા તરફ જઈ ચૂક્યાં છે.
હાલમાં ચીન આ માર્ગનો સૌથી મોટો એશિયન ખરીદદાર છે, પરંતુ ભારત માટે પણ ભવિષ્યમાં આ માર્ગ વ્યૂહાત્મક મહત્વ ધરાવી શકે છે.નોધર્ન સી રૂટ વિકસાવવાની રશિયાની યોજના માત્ર ભારતને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવવામાં આવી નથી.
મોસ્કો આ માર્ગને વૈશ્વિક વેપાર માટે મહત્વપૂર્ણ આર્કટિક માર્ગ બનાવવા માગે છે. રશિયાએ બંદરો, માર્ગદર્શન કેન્દ્રો અને બરફ તોડનાર પરમાણુ સંચાલિત જહાજોના કાફલામાં મોટું રોકાણ કર્યું છે.
ભારત જેવા મોટા વેપારી દેશની ભાગીદારી રશિયા માટે આ માર્ગને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્વરૂપ આપવામાં મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.ભારત ઉપરાંત ચીન પણ નોધર્ન સી રૂટમાં રસ ધરાવે છે. રશિયાએ ચીનને આ માર્ગના મહત્વપૂર્ણ ભાગીદારોમાં ગણાવ્યું છે.
ચીન માટે પણ યુરોપ અને રશિયા સાથેના વેપાર માટે આર્કટિક માર્ગ એક વૈકલ્પિક દરિયાઈ માર્ગ બની શકે છે. ભારત, રશિયા અને ચીનના આર્થિક હિતો એકબીજા સાથે જોડાઈ રહ્યા છે. નોધર્ન સી રૂટમાં મોટી સંભાવનાઓ હોવા છતાં અહીં અનેક મુશ્કેલીઓ છે.
આર્કટિક વિસ્તારમાં બરફની સ્થિતિ ઝડપથી બદલાઈ શકે છે. ભારે ઠંડી અને અતિ કઠિન હવામાનને કારણે જહાજોના સંચાલન માટે વિશેષ તકનીક અને અનુભવી કર્મચારીઓની જરૂર પડે છે.
માર્ગને વર્ષભર મોટા પાયે વેપાર માટે ઉપયોગી બનાવવા માટે બંદરો, બચાવ વ્યવસ્થા, જહાજ માર્ગદર્શન અને બરફ તોડનાર જહાજોની પૂરતી વ્યવસ્થા જરૂરી રહેશે.જો ભારત અને રશિયા નોધર્ન સી રૂટ પર સહકારને આગળ વધારે છે તો ભારતને યુરેશિયા સાથે જોડાણ માટે વધુ એક વિકલ્પ મળી શકે છે.
ભારત હાલમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ઉત્તર-દક્ષિણ પરિવહન માર્ગ સહિત અનેક જોડાણ યોજનાઓ પર કામ કરી રહ્યું છે. નોધર્ન સી રૂટ આ સમગ્ર પરિવહન જાળામાં એક વધારાનો દરિયાઈ વિકલ્પ બની શકે છે.આથી ભારત માટે આ સહકાર માત્ર વેપાર પૂરતો નહીં પરંતુ લાંબા ગાળાની વ્યૂહાત્મક જોડાણ નીતિનો પણ ભાગ બની શકે છે.
Was this story interesting?
