એક ભારતીય જાસૂસ, પાંચ દેશો અને હજારો રહસ્યો! જાણો 'કોડ નેમ સિલ્વર'ની રોમાંચક કહાની
By Teri meri bat TeamAugust 8, 2026
Photo: Teri meri bat Team
AI Key Highlights
- દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધના જાસૂસીના જટિલ વિશ્વમાં, ભગત રામ તલવાર, જે 'સિલ્વર' કોડનેમથી જાણીતા હતા, એક અસાધારણ ભારતીય એજન્ટ તરીકે ઉભરી આવ્યા.
- 1908માં બ્રિટિશ ભારતના નોર્થ-વેસ્ટ ફ્રન્ટિયર પ્રોવિન્સમાં જન્મેલા, તલવાર શરૂઆતમાં બ્રિટિશ શાસન વિરુદ્ધ ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળમાં સક્રિય હતા.
- તેમની કારકિર્દીનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ વળાંક 1941માં આવ્યો જ્યારે તેમણે નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝને બ્રિટિશ નજરકેદમાંથી છટકીને પેશાવરથી અફઘાનિસ્તાન સુધી ગુપ્ત રીતે પહોંચાડવામાં મદદ કરી, જ્યાં તેમણે 'રહમત ખાન'નું ઉપનામ ધારણ કર્યું.
- આ ઘટના તેમને આંતરરાષ્ટ્રીય જાસૂસીના ઊંડાણમાં લઈ ગઈ.
- તલવાર પાંચ જુદા જુદા દેશો—બ્રિટન, જર્મની, ઇટાલી, સોવિયેત યુનિયન અને જાપાન—માટે કામ કરનાર એક અનન્ય 'ક્વિન્ટપલ સ્પાય' બન્યા.
જ્યારે દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધની વાત આવે છે, ત્યારે લોકો સામાન્ય રીતે હિટલર, ચર્ચિલ, સ્ટાલિન અને અન્ય નેતાઓ વિશે વિચારે છે. પણ આ યુદ્ધ દરમિયાન જાસૂસીની એક ખૂબ જ રસપ્રદ દુનિયા પણ ચાલી રહી હતી. ત્યાં લોકો પોતાની ઓળખ છુપાવતા હતા, ખોટી માહિતી આપતા હતા અને દુશ્મનને ભ્રમિત કરતા હતા. આ એક ખૂબ જ જોખમી ખેલ હતો.
ભગત રામ તલવારનો જન્મ 1908માં બ્રિટિશ ભારતના નોર્થ-વેસ્ટ ફ્રન્ટિયર પ્રોવિન્સમાં થયો હતો. તેઓ હિંદુ પઠાણ પરિવારના હતા અને બ્રિટિશ શાસનના વિરોધમાં સ્વતંત્રતા આંદોલન સાથે જોડાયેલા હતા. બ્રિટિશ રાજ સામે તેમની પ્રવૃત્તિઓને કારણે તેઓ જેલમાં ગયા હતા. તેથી શરૂઆતમાં લોકો તેમને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના વિરોધી માનતા હતા. પણ આગળ જતાં તેમની ભૂમિકા જટિલ બની ગઈ. તેઓ એક સમયે અલગ-અલગ શક્તિઓ માટે અલગ-અલગ રૂપે કામ કરી રહ્યા હતા.
તલવારની કહાનીનો સૌથી મહત્વનો ભાગ નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ સાથે જોડાયેલો છે. 1941માં નેતાજી બ્રિટિશ નજરકેદમાંથી બહાર નીકળ્યા. તેમની યાત્રા ગુપ્ત હતી. અફઘાનિસ્તાન પહોંચાડવામાં મદદ કરનાર લોકોમાં ભગત રામ તલવાર પણ હતા. તલવારે 'રહમત ખાન' નામ લીધું હતું. તેમણે નેતાજીને પેશાવરથી અફઘાનિસ્તાન સુધી પહોંચાડ્યા. પછી કાબુલથી નેતાજી યુરોપ પહોંચ્યા. આ ઘટના તલવારને આંતરરાષ્ટ્રીય જાસૂસીમાં વધુ ઊંડે લઈ ગઈ.
નેતાજીની યાત્રા બાદ તલવારની આસપાસની દુનિયા બદલાઈ ગઈ. તેઓ જર્મન અને ઇટાલિયન ગુપ્તચર તંત્ર સાથે જોડાયા અને બ્રિટિશ જાસૂસી વ્યવસ્થામાં પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી.
બ્રિટિશ અધિકારી પીટર ફ્લેમિંગ તેમના હેન્ડલર બન્યા. રસપ્રદ વાત એ છે કે પીટર ફ્લેમિંગ જાણીતા લેખક ઇયાન ફ્લેમિંગના ભાઈ હતા—અને ઇયાન ફ્લેમિંગ જ પછી જેમ્સ બોન્ડના સર્જક બન્યા.
પીટર ફ્લેમિંગે જ ભગત રામ તલવારને 'સિલ્વર' કોડનેમ આપ્યું હતું.
તલવારની સૌથી મોટી ખાસિયત એ હતી કે તે અલગ-અલગ શક્તિઓ વચ્ચે માહિતી પહોંચાડતા રહ્યા.
તેમની જાસૂસી સાથે જોડાયેલા પાંચ દેશો હતા:
બ્રિટિશ ગુપ્તચર તંત્ર માટે તલવાર સૌથી મહત્વપૂર્ણ રીતે કામ કરતા હતા. તેમના હેન્ડલર પીટર ફ્લેમિંગ હતા અને તેમનું કામ મુખ્યત્વે દુશ્મનને ખોટી માહિતી પહોંચાડવાનું અને તેની ગુપ્તચર પ્રવૃત્તિઓને ભ્રમિત કરવાનું હતું.
તલવાર જર્મન ગુપ્તચર તંત્ર સાથે પણ સંપર્કમાં હતા. જર્મનો તેમને વિશ્વસનીય સ્ત્રોત માનતા હતા, જ્યારે હકીકતમાં તેઓ બ્રિટિશો માટે પણ માહિતી પહોંચાડી રહ્યા હતા.
એટલે જ તલવારની સૌથી મોટી શક્તિ હતી—વિશ્વાસ જીતવો અને પછી એ જ વિશ્વાસનો ઉપયોગ કરીને ખોટી માહિતી પહોંચાડવી.
તલવાર ઇટાલિયન ગુપ્તચર નેટવર્ક સાથે પણ જોડાયા હતા. આ રીતે તેઓ યુરોપ અને એશિયા વચ્ચેના જાસૂસી નેટવર્કમાં વધુ મહત્વપૂર્ણ બનતા ગયા.
તેમની કહાનીનો આ ભાગ ખાસ રસપ્રદ છે, કારણ કે તલવાર બ્રિટિશ અને સોવિયેત બંને હિતોને સ્પર્શતી જાસૂસી કામગીરીમાં ઉપયોગી બન્યા હતા. સંશોધન આધારિત વર્ણનો અનુસાર, આ એક એવી અસામાન્ય સ્થિતિ હતી જેમાં બંને દેશોએ એક જ એજન્ટ સાથે કામ કર્યું.
યુદ્ધના અંતિમ તબક્કામાં જાપાન સાથે પણ તેમનું જાસૂસી જોડાણ રહ્યું. આ રીતે તેમની ભૂમિકા પાંચ અલગ-અલગ રાષ્ટ્રોની ગુપ્તચર દુનિયા સુધી પહોંચી.
આ કારણે જ તેમને ક્વિન્ટપલ સ્પાય એટલે કે પાંચ પક્ષો માટે જાસૂસી કરનાર એજન્ટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ભગત રામ તલવાર એ એક જાસૂસ હતા જે બ્રિટિશ સત્તાની સામે લડતા ભારતીય સ્વાતંત્ર્યસેના માટે કામ કરતા હતા. પરંતુ તેમણે સમય સાથે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું જ્યારે તેમને બ્રિટિશો માટે પણ કામ કરવું પડ્યું. આ બાબતને લીધે લોકો તેમને સમજી શકતા નથી.
તલવારની સૌથી ચોંકાવનારી કામગીરી એ હતી કે તે જર્મન ગુપ્તચર તંત્રને ખોટી માહિતી આપતા હતા. તેમણે ટ્રાન્સમીટર પણ આપ્યું હતું જેથી તેઓ જર્મનોને માહિતી મોકલી શકે. હાલાકે તેમાંનું મોટું ભાગ બ્રિટિશો માટે ઉપયોગી હતું.
કેટલાક માટે તે એક હીરો હતા અને કેટલાક માટે તે વિલન હતા. પરંતુ તેઓની જિંદગીનું મુખ્ય વસ્તુ એ હતું કે તે અનેક બાબતો અને લોકોને સમજાવવાનો પ્રયાસ કરતા હતા. તેમણે નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝની ભાગેડુ યાત્રામાં મદદ કરી હતી. પછી તેમણે બ્રિટિશ સત્તાની સામે કામ કર્યું હતું.
તલવારનું કામ માત્ર કાગળ પરની જાસૂસી નહોતું. તેઓ સરહદી વિસ્તારોમાં પોતે મુસાફરી કરતા હતા. તેમણે પેશાવર અને કાબુલ વચ્ચે ઘણી વખત આવન-જાવન કર્યું હતું. આ મુસાફરીઓ ખતરનાક હતી.
તેમની ભૂમિકા ખાસ કરીને જર્મન અને જાપાની ગુપ્તચર પ્રવૃત્તિઓને અસર કરવામાં મદદ કરી હતી. એટલે કે તેમણે બ્રિટિશ ગુપ્તચર તંત્રને ઘણી મદદ કરી હતી. તેઓની કામગીરીનો અર્થ એ હતો કે તે દુશ્મનના નેટવર્કમાં વિશ્વાસ મેળવી શકતા હતા.
તલવારની જિંદગી પછી વિભાજન પછી ભારતમાં આવ્યા અને ઉત્તર પ્રદેશમાં રહ્યા. તેમણે જાહેર જીવનથી દૂર રહેવાનો પસંદ કર્યો. 1983માં તેમનું અવસાન થયું.
તેમની સારી કામગીરીને લીધે કેટલાક લોકો તેમને હીરો માને છે. પરંતુ તેમની કામગીરીને લીધે કેટલાક લોકો તેમને વિલન માને છે. પરંતુ તેમની જિંદગી માત્ર એક જ શબ્દમાં સમજી શકાય તેમ નથી.
તલવારની કહાની એક જ શબ્દમાં લખી શકાય તેમ નથી. જેની કામગીરી સાથે તેઓ સંલગ્ન રહ્યા હતા તે સાથે તેમની કામગીરી અસાધારણ હતી. એટલે કે, તેઓ એવી જગ્યાએ કામ કરતા હતા જ્યાં સાચું અને ખોટું કાંઈ પણ સાચું નથી હતું.
આ કારણે તેઓની જિંદગીને કોઈ પણ શબ્દમાં સમજી શકાય તેમ નથી. તેમની કહાની સંપૂર્ણ રીતે અસાધારણ છે. એટલે કે, તેમની કહાનીને કોઈ પણ શબ્દમાં સમજી શકાય તેમ નથી.
Was this story interesting?
