એલ્યુમિનિયમ ઉદ્યોગમાં અંબાણી-અદાણી આમને-સામને? રિલાયન્સની નવા ક્ષેત્રમાં પ્રવેશની તૈયારી
By Teri meri bat TeamAugust 26, 2026
Photo: Teri meri bat Team
AI Key Highlights
- મુકેશ અંબાણીના નેતૃત્વ હેઠળની રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ એલ્યુમિનિયમ ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરવા અંગે વિચારણા કરી રહી હોવાના અહેવાલો છે, જે ભારતના ઔદ્યોગિક જગતમાં નવી સ્પર્ધા ઊભી કરી શકે છે.
- આ સંભવિત પગલું ગૌતમ અદાણીના અદાણી એન્ટરપ્રાઇઝિસ દ્વારા ઓડિશામાં $11.5 અબજના મોટા એલ્યુમિનિયમ પ્રોજેક્ટની જાહેરાત બાદ આવ્યું છે.
- અદાણી જૂથ યુએઈની કંપની સાથે ભાગીદારીમાં 40 લાખ ટન એલ્યુમિના શુદ્ધિકરણ, 20 લાખ ટન એલ્યુમિનિયમ ઉત્પાદન અને 10 લાખ ટન ઉત્પાદન કેન્દ્ર સાથે વીજળી ઉત્પાદન માળખાને જોડવાની યોજના ધરાવે છે.
- રિલાયન્સની એલ્યુમિનિયમ ક્ષેત્રમાં રસ તેની કોલસા ગેસીકરણની વ્યાપક યોજના સાથે સંકળાયેલો છે.
- કંપનીએ આંધ્ર પ્રદેશમાં કોલસાના બે બ્લોક મેળવ્યા છે અને ત્યાં કોલસા ગેસીકરણ આધારિત ઔદ્યોગિક પ્રોજેક્ટ વિકસાવવાની યોજના છે, જેમાંથી મળતી ઊર્જાનો ઉપયોગ એલ્યુમિનિયમ ઉત્પાદન જેવી ઊર્જા-સઘન પ્રક્રિયાઓમાં કરવાની સંભાવના છે.
ભારતમાં મોટા ઔદ્યોગિક જૂથો વચ્ચે નવી સ્પર્ધાની ભાવના ઊભી થઈ રહી છે. મુકેશ અંબાણીના નેતૃત્વ હેઠળની રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ એલ્યુમિનિયમ ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરવાની શક્યતા પર વિચાર કરી રહી છે, એવું અહેવાલ છે. આ ચર્ચા તે સમયે શરૂ થઈ છે જ્યારે ગૌતમ અદાણીના નેતૃત્વ હેઠળની અદાણી એન્ટરપ્રાઇઝિસે ઓડિશામાં એલ્યુમિનિયમ ક્ષેત્રમાં લગભગ ૧૧.૫ અબજ અમેરિકી ડોલરનું રોકાણ કરવાની યોજના જાહેર કરી છે.
જો રિલાયન્સ ખરેખર આ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરે, તો દેશમાં એલ્યુમિનિયમ ઉદ્યોગમાં બે મોટા ઔદ્યોગિક જૂથો વચ્ચે નવી સ્પર્ધા શરૂ થઈ શકે છે. હાલ, રિલાયન્સની યોજના માત્ર વિચારણા અને પ્રારંભિક તપાસમાં છે, એવું અહેવાલ કહે છે. કંપનીએ હજી સુધી કોઈ અંતિમ જાહેરાત કરી નથી.
રિલાયન્સની સંભવિત એલ્યુમિનિયમ પ્રવેશ માત્ર ધાતુ ઉત્પાદન સુધી મર્યાદિત નથી. તેના પાછળ કોલસાના ગેસીકરણની મોટી યોજના પણ જોડાયેલી છે, એવું માનવામાં આવે છે.
રિલાયન્સે આંધ્ર પ્રદેશમાં રેચેરલા અને ચિંતલપુડી વિસ્તારમાં કોલસાના બે બ્લોક મેળવ્યા છે અને ત્યાં કોલસા ગેસીકરણ સાથે જોડાયેલો મોટો ઔદ્યોગિક પ્રોજેક્ટ વિકસાવવાની યોજના છે. કોલસા ગેસીકરણથી મળતા વાયુ અને ઊર્જાનો ઉપયોગ ધાતુ ઉત્પાદન સાથે જોડવાથી સમગ્ર ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાની આર્થિક કાર્યક્ષમતા વધારી શકાય છે.
અહેવાલ મુજબ રિલાયન્સનો વિચાર છે કે કોલસા ગેસીકરણથી મળતા ઇંધણનો ઉપયોગ એલ્યુમિનિયમ ઉત્પાદન જેવી ઊર્જા આધારિત પ્રક્રિયામાં કરવામાં આવે. આમ, કોલસા, ઊર્જા અને ધાતુ ઉત્પાદનને એક જ ઔદ્યોગિક માળખામાં જોડવાનો પ્રયાસ થઈ શકે છે.
રિલાયન્સ એલ્યુમિનિયમ ક્ષેત્રમાં રસ ધરાવતી કંપની છે. ઓડિશાના કાર્લાપાટ બોક્સાઇટ ખનિજ ક્ષેત્રમાં તેની ભાગીદારી સાથે રસનો સંકેત મળ્યો છે. કંપનીએ બોક્સાઇટ બ્લોકની હરાજી માટેના દસ્તાવેજો ખરીદ્યા હતા. આ વિસ્તાર એલ્યુમિનિયમ માટે જરૂરી કાચા માલ માટે જાણીતો છે. છતાં, આ બ્લોક રિલાયન્સને મળ્યો નથી. હરાજીમાં ભારત એલ્યુમિનિયમ કંપની સફળ રહી છે.
કાર્લાપાટ વિસ્તાર ત્રણ હજાર એકર કરતા વધુ છે. અને ત્યાં બે સો મિલિયન ટન બોક્સાઇટ હોવાનો અંદાજ છે. હરાજીમાં વિજેતા કંપનીએ ઊંચું પ્રીમિયમ ચૂકવ્યું છે. રિલાયન્સની આ ભાગીદારી એલ્યુમિનિયમ પ્રોજેક્ટની ખાતરી કરતી નથી, પરંતુ કંપની નવા ક્ષેત્રોમાં રસ ધરાવે છે.
અદાણી જૂથ એલ્યુમિનિયમ ક્ષેત્રમાં જબરદસ્ત દાવ લગાવી રહ્યું છે. અદાણી એન્ટરપ્રાઇઝિસે ઓડિશામાં એલ્યુમિનિયમ પ્રોજેક્ટ વિકસાવવાની યોજના જાહેર કરી છે. આ પ્રોજેક્ટ સંયુક્ત આરબ અમીરાતની કંપની સાથે ભાગીદારીમાં વિકસાવવામાં આવશે.
આ પ્રોજેક્ટમાં દર વર્ષે ૪૦ લાખ ટન એલ્યુમિના શુદ્ધિકરણ, ૨૦ લાખ ટન એલ્યુમિનિયમ ઉત્પાદન અને ૧૦ લાખ ટનની ક્ષમતાવાળા ઉત્પાદન કેન્દ્રનો સમાવેશ થશે. પ્રોજેક્ટને મોટા વીજ ઉત્પાદન માળખા સાથે જોડવામાં આવશે.
આટલા મોટા રોકાણ સાથે અદાણી જૂથ દેશની મોટી એલ્યુમિનિયમ કંપનીઓ સામે સીધી સ્પર્ધામાં જશે.
મુકેશ અંબાણી અને ગૌતમ અદાણીના મોટા બિઝનેસ ગ્રુપ્સ પહેલા પણ ઘણા કામોમાં સાથે અથવા એકબીજાની સામે જોવા મળ્યા છે. ખાસ કરીને વીજળી અને નવી ઊર્જા જેવા ક્ષેત્રોમાં બંને મોટા ગ્રુપ્સ હવે ઘણો વ્યાપ વધારી રહ્યા છે.
હવે જો રિલાયન્સ એલ્યુમિનિયમના કામમાં ડગલું માંડશે, તો ધાતુના વ્યવસાયમાં રિલાયન્સ અને અદાણી વચ્ચે સીધી ટક્કર જોવા મળી શકે છે. અત્યારે રિલાયન્સની આ યોજના હજુ શરૂઆતના સ્ટેજમાં છે, એટલે રિલાયન્સ કેટલા પૈસા રોકશે કે કેટલું ઉત્પાદન કરશે તેની કોઈ પાકી ખબર હજુ નથી.
આવનારા વર્ષોમાં ભારતમાં એલ્યુમિનિયમની જરૂરિયાત ખૂબ જ ઝડપથી વધશે એવું લાગે છે. રસ્તા અને ઈમારતો બનાવવી હોય, વીજળી પહોંચાડવી હોય કે પછી ગાડીઓ અને ઈલેક્ટ્રિક વાહનો બનાવવા હોય, બધે જ એલ્યુમિનિયમનો ઉપયોગ વધતો જાય છે.
એલ્યુમિનિયમ વજનમાં હલકું પણ મજબૂત હોય છે, એટલે તેનાથી વીજળીના તાર, ગાડીઓ, પેકેજિંગનું સામાન અને સોલર પેનલ જેવી વસ્તુઓ બનાવવામાં ખૂબ કામ આવે છે.
એક અંદાજ મુજબ, ભારતમાં એલ્યુમિનિયમનો વપરાશ નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬માં ૬૦ લાખ ટન હશે, જે વધીને ૨૦૨૯-૩૦ સુધીમાં ૮૫ લાખ ટન સુધી પહોંચી શકે છે. લાંબા સમયમાં તો આ માંગ હજુ પણ ઘણી વધારે વધવાની શક્યતા છે.
ભારતના એલ્યુમિનિયમ બજારમાં અત્યારે વેદાંતા એલ્યુમિનિયમ, હિન્દાલ્કો ઇન્ડસ્ટ્રીઝ અને સરકારી કંપની નેશનલ એલ્યુમિનિયમ જેવા મોટા નામ આગળ છે.
ભારત દુનિયામાં એલ્યુમિનિયમ બનાવનારા મોટા દેશોમાં ગણાય છે. રિપોર્ટ્સ મુજબ, વર્ષ ૨૦૨૫માં ભારતનું એલ્યુમિનિયમ ઉત્પાદન ૪૨ લાખ ટનથી પણ વધારે રહ્યું છે.
અત્યારે જેટલું ઉત્પાદન થાય છે તે પૂરતું લાગે છે, પણ જો ભવિષ્યમાં જરૂરિયાત અચાનક વધી જશે, તો વધુ ફેક્ટરીઓ અને ઉત્પાદનની જરૂર પડશે. એટલે જ મોટા બિઝનેસ ગ્રુપ્સ માટે આ ક્ષેત્રમાં હવે નવી તકો દેખાઈ રહી છે.
એલ્યુમિનિયમ બનાવવાનો ધંધો એવો છે જેમાં ખૂબ જ મોટા રોકાણની જરૂર પડે છે. જમીનમાંથી બોક્સાઇટ કાઢવાથી લઈને ધાતુ શુદ્ધ કરવાની અને વીજળી બનાવવાની આખી પ્રક્રિયામાં કરોડો રૂપિયા ખર્ચવા પડે છે.
સાથે સાથે, આ આખો ધંધો વીજળી પર ટકીલો છે. જો સસ્તી અને સારી વીજળી મળી રહેશે, તો જ આ બિઝનેસમાં સફળતા મળી શકે છે.
રિલાયન્સ માટે તેની કોલસા અને ગેસ વાળી યોજનાઓને એલ્યુમિનિયમ સાથે જોડવાનો વિચાર આ મુશ્કેલીનો ઉકેલ લાવી શકે છે. જોકે, રિલાયન્સ આ બાબતે શું અંતિમ નિર્ણય લેશે તે હજુ ખબર પડવાની બાકી છે.
મને લાગે છે કે જો રિલાયન્સ અને અદાણી બંને મોટા પાયે એલ્યુમિનિયમ ક્ષેત્રમાં રોકાણ કરે, તો ભારતની ધાતુ ઉત્પાદન ક્ષમતામાં ઘણો વધારો થઈ શકે છે.
નવી ખાણો, શુદ્ધિકરણ એકમો, ઉત્પાદન કેન્દ્રો, વીજ માળખું અને સંબંધિત ઉદ્યોગો ઊભા થવાથી રોજગારીની તકો પણ વધશે. સાથે સાથે વાહન, બાંધકામ, વીજળી અને નવીનીકરણીય ઊર્જા જેવા ક્ષેત્રોને સ્થાનિક સ્તરે એલ્યુમિનિયમની વધુ ઉપલબ્ધતા મળશે.
પરંતુ મોટા પાયાના ખનન અને ઔદ્યોગિક પ્રોજેક્ટોને કારણે પર્યાવરણ, જમીન અને સ્થાનિક સમુદાય સાથે જોડાયેલા પ્રશ્નો પણ મહત્વના રહેશે.
હું વિચારું છું કે હાલ રિલાયન્સે એલ્યુમિનિયમ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ અંગે કોઈ અંતિમ સત્તાવાર જાહેરાત કરી નથી. કંપનીની યોજના શોધખોળના તબક્કામાં હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. તેથી હાલમાં તેને નિશ્ચિત પ્રોજેક્ટ કરતાં સંભવિત વ્યૂહાત્મક પ્રવેશ તરીકે જોવામાં આવે છે.
પરંતુ કાર્લાપાટ બોક્સાઇટ હરાજીમાં રસ અને આંધ્ર પ્રદેશની કોલસા ગેસીકરણ યોજના વચ્ચેનું સંભવિત જોડાણ દર્શાવે છે કે રિલાયન્સ કુદરતી સંસાધન અને ધાતુ ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં નવા વિકલ્પો અંગે ગંભીરતાથી વિચાર કરી રહી છે.
Was this story interesting?
