હોર્મુઝમાં અવરજવર બંધ, ભારતે મોંઘા ભાવે ખરીદવું પડ્યું કુદરતી વાયુ
By Teri meri bat TeamAugust 25, 2026
Photo: Teri meri bat Team
AI Key Highlights
- હોર્મુઝ સંકટને કારણે મધ્યપૂર્વમાંથી કુદરતી વાયુના પુરવઠામાં વિક્ષેપ પડતા ભારતે ઊંચા ભાવે કુદરતી વાયુ ખરીદવો પડ્યો છે.
- કતારના ઉત્પાદન અને નિકાસમાં અવરોધ તથા હોર્મુઝ માર્ગની સુરક્ષા ચિંતાઓએ વૈશ્વિક બજારમાં પ્રવાહી કુદરતી વાયુના ભાવ વધાર્યા છે, જેની અસર એશિયાના દેશો પર પણ થઈ છે.
- આ સ્થિતિમાં ભારત મધ્યપૂર્વ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને ઊર્જા સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે વૈકલ્પિક પુરવઠા સ્ત્રોતો શોધી રહ્યું છે.
- જોકે, નવા સ્ત્રોતોમાંથી વાયુ મેળવવામાં વધારાના પરિવહન, વીમા અને સુરક્ષા ખર્ચનો સમાવેશ થાય છે, જેના કારણે અંતિમ કિંમત ઊંચી રહે છે.
- કુદરતી વાયુ એ ભારતમાં યુરિયા ખાતરના ઉત્પાદન માટે મુખ્ય કાચો માલ હોવાથી, ઊંચા ભાવ સરકારના ખાતર સબસિડી બજેટ પર દબાણ લાવે છે.
મધ્યપૂર્વ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે ભારત હવે અન્ય દેશો પાસેથી કુદરતી વાયુ મેળવવાના પ્રયત્નો વધારી રહ્યું છે. ઊર્જાની સુરક્ષા જાળવવા માટે આયાતના સ્ત્રોતોમાં વૈવિધ્ય લાવવા પ્રક્રિયા ઝડપી કરવામાં આવી રહી છે.
આ પ્રક્રિયા સરળ નથી. નવા પુરવઠા સ્ત્રોત શોધવા ઉપરાંત લાંબા અંતરના દરિયાઈ પરિવહન, જહાજ ભાડું, વીમો અને સુરક્ષા ખર્ચ પણ વધે છે. તેથી વૈકલ્પિક પુરવઠો મળ્યો હોવા છતાં અંતિમ કિંમત ઊંચી રહેવાની શક્યતા છે.
હોર્મુઝ સંકટની અસરો માત્ર ભારત સુધી મર્યાદિત નથી. એશિયાના અનેક દેશો મધ્યપૂર્વમાંથી મળતા ઊર્જા પુરવઠા પર નિર્ભર છે. યુદ્ધને કારણે એશિયાના પ્રવાહી કુદરતી વાયુના બજારમાં પણ ભાવ વધ્યા છે.
અમેરિકાથી થતી પ્રવાહી કુદરતી વાયુની નિકાસમાં પણ ૨૦૨૬ દરમિયાન મોટો વધારો નોંધાયો છે. વૈશ્વિક પુરવઠામાં વિક્ષેપ અને કતાર તરફથી પુરવઠામાં ઘટાડાને કારણે એશિયા અને યુરોપમાં અમેરિકી વાયુની માંગ વધી છે. જોકે ઊંચા ભાવને કારણે ખરીદદારો માટે ખર્ચનો ભાર પણ વધી રહ્યો છે.
ભારત માટે મધ્યપૂર્વમાંથી આવતો કુદરતી વાયુ કતાર ઉપર ભારે આધાર રાખે છે. પરંતુ ચાલુ યુદ્ધને કારણે કતારનો પ્રવાહી કુદરતી વાયુનો ઉત્પાદન અને નિકાસ ખલેલમાં છે.
કતારના મુખ્ય વાયુ ઉત્પાદન સ્થળો અને હોર્મુઝ માર્ગની મુશ્કેલીઓએ વૈશ્વિક પુરવઠાને વધુ તણાવમાં મૂક્યો છે. અહેવાલો કહે છે કે યુદ્ધનો કતારની અર્થવ્યવસ્થ પર પણ મોટો પ્રભાવ પડ્યો છે.
આ પરિસ્થિતિ ભારત માટે વધુ કઠિન છે, કારણ કે મધ્યપૂર્વના પુરવઠામાં ખલેલથી વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો શોધવા પડે છે અને તે માટે વધારે ખર્ચ આવે છે.કુદરતી વાયુ માત્ર ઊર્જા માટે જ નહીં, પણ ભારતમાં યુરિયા ખાતરના ઉત્પાદનમાં મુખ્ય કાચો માલ છે.
જ્યારે વૈશ્વિક સ્તરે ખાતર અને કુદરતી વાયુના ભાવ ઊંચા રહે છે, ત્યારે ભારત સરકારની ખાતર સહાય ખર્ચ પર દબાણ વધે છે. તાજેતરના આંકડા દર્શાવે છે કે ચાલુ નાણાકીય વર્ષના પ્રથમ સાડા ચાર મહિનામાં સરકારના વાર્ષિક ખાતર સહાય બજેટનો લગભગ 56 ટકા હિસ્સો વપરાયો છે.
જો કુદરતી વાયુના ભાવ લાંબા સમય સુધી ઊંચા રહે, તો ખાતર ઉત્પાદનનો ખર્ચ વધી શકે છે. તે સરકાર પર વધારાની સહાયનો ભાર મૂકે છે.ભારતમાં કેટલાક વીજ ઉત્પાદન કેન્દ્રો કુદરતી વાયુનો ઉપયોગ કરે છે. આયાતી વાયુનો ખર્ચ ખૂબ વધે તો આવા કેન્દ્રોના સંચાલન ખર્ચ વધે છે.
આ સ્થિતિમાં સસ્તા વિકલ્પો તરીકે કોલસો અને અન્ય ઊર્જા સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ વધારવાની કોશિશ થઈ શકે છે. પરંતુ લાંબા ગાળામાં ભારત માટે ઊર્જાના વિવિધ સ્ત્રોતો વચ્ચે સંતુલન જાળવવું જરૂરી છે.સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે હોર્મુઝ સંકટ કેટલો લાંબો રહેશે. જો દરિયાઈ માર્ગો ફરી સારી રીતે ચાલે, તો વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં પુરવઠાનું દબાણ ધીમે ધીમે ઘટી શકે છે.
પરંતુ જો યુદ્ધ અને સુરક્ષા સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી ચાલે, તો ઊંચા ભાવ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહી શકે છે. વૈશ્વિક બજાર પહેલેથી જ પુરવઠા, જહાજોની ઉપલબ્ધતા અને પરિવહન ખર્ચના દબાણ હેઠળ છે.
આ પરિસ્થિતિ ભારત માટે એક મહત્વપૂર્ણ પાઠ બની શકે છે. એક જ પ્રદેશ અથવા મર્યાદિત પુરવઠા સ્ત્રોતો પર વધુ નિર્ભર રહેવાને બદલે, ઊર્જા આયાતમાં વધુ વૈવિધ્ય લાવવાની જરૂરિયાત સ્પષ્ટ થાય છે.
ભારત પહેલેથી જ વિવિધ દેશોમાંથી તેલ અને કુદરતી વાયુ મેળવવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યું છે. ભવિષ્યમાં, સ્થાનિક ઊર્જા ઉત્પાદન, પરમાણુ ઊર્જા, નવીનીકરણીય ઊર્જા અને વ્યૂહાત્મક ભંડાર વધારવા પર વધુ ધ્યાન આપવાનું શક્ય છે.
કુદરતી વાયુના ભાવમાં વધારો સીધો દરેક ઘરમાં પહોંચે એવું જરૂરી નથી, પણ તેની પરોક્ષ અસર અર્થવ્યવસ્થા પર પડી શકે છે.
વીજ ઉત્પાદન, ખાતર, ઉદ્યોગો અને પરિવહન જેવા ક્ષેત્રોમાં ખર્ચ વધે તો આખી પુરવઠા વ્યવસ્થામાં અસર થઈ શકે છે. ખાસ કરીને ખાતરનો ખર્ચ વધે તો ખેતી ક્ષેત્ર પર પણ દબાણ થઈ શકે છે.જો ઊર્જાના ઊંચા ભાવ લાંબા સમય સુધી ચાલે, તો ઉત્પાદન ખર્ચ અને મોંઘવારી બંને પર અસર થવાની શક્યતા છે.
ભારતની ઊર્જા કંપનીઓ હવે વિવિધ સ્ત્રોતોથી પુરવઠો મેળવવા માટે પોતાની આયાતી જથ્થાની રચનામાં ફેરફાર કરી રહી છે. હોર્મુઝ માર્ગમાં થયેલી મુશ્કેલીને ધ્યાનમાં રાખીને પુરવઠાના વિકલ્પો વધારો થઇ રહ્યો છે.
સાથે સાથે સરકાર માટે સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે ઊર્જાની ઉપલબ્ધતા જાળવી રાખવી અને ઘરેલુ બજારમાં અચાનક મોટો ભાવ વધારો ન થવો.
Was this story interesting?
