ભારતની બેટરી ક્રાંતિ સામે મોટો પડકાર! કાચા માલ માટે હજુ ચીન પર નિર્ભરતા
By Teri meri bat TeamAugust 17, 2026
Photo: Teri meri bat Team
AI Key Highlights
- ભારત ઇલેક્ટ્રિક વાહનો અને ઊર્જા સંગ્રહ માટે બેટરી ઉત્પાદનમાં ક્રાંતિ લાવવા માંગે છે, પરંતુ કાચા માલ માટે ચીન પર ભારે નિર્ભરતા એક મોટો પડકાર છે.
- દેશમાં લિથિયમ-આયન કોષોના ઉત્પાદન માટે એક્સાઇડ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ અને અમરા રાજા એનર્જી જેવી કંપનીઓ મોટા પ્લાન્ટ સ્થાપી રહી છે.
- જોકે, કેથોડ પદાર્થો, ગ્રેફાઇટ અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ જેવા મહત્વપૂર્ણ ઘટકો માટે ચીનનું પ્રભુત્વ યથાવત છે.
- ચીન વિશ્વમાં બેટરી ખનિજ પ્રક્રિયા અને ઘટકોના ઉત્પાદનમાં અગ્રેસર છે, જે ભારતના ઊર્જા પરિવર્તન માટે વ્યૂહાત્મક ચિંતાનો વિષય છે.
- નવેમ્બરથી ચીન દ્વારા નિકાસ નિયંત્રણો કડક થવાની સંભાવના છે, જે ભારતીય બેટરી ઉદ્યોગ માટે પુરવઠામાં અવરોધ અને ખર્ચમાં વધારો કરી શકે છે.
ભારતમાં વિદ્યુત વાહનો અને ઊર્જા સંગ્રહની માંગ ઝડપથી વધી રહી છે. આના પરિણામે, દેશની મોટી બેટરી કંપનીઓએ લિથિયમ-આયન કોષોના ઉત્પાદન માટે મોટા કારખાનાં ઊભાં કરવાનું શરૂ કર્યું છે. જોકે, આ સમગ્ર વિકાસની પાછળ એક મોટી નબળાઈ હજુ યથાવત છે - બેટરી બનાવવામાં જરૂરી મોટાભાગના કાચા માલ માટે ભારત હજી પણ ચીન પર ભારે નિર્ભર છે.
ભારતની બેટરી કંપનીઓએ દેશમાં કોષ ઉત્પાદન માટે પોતાની ક્ષમતા ઊભી કરી છે. પરંતુ, કેથોડ પદાર્થ, ગ્રેફાઇટ, વિદ્યુતદ્રવ્ય અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ સામગ્રી માટે પુરવઠાની સાંકળમાં ચીનનું પ્રભુત્વ હજુ ખૂબ મોટું છે. આ સ્થિતિ ભારતના ઊર્જા પરિવર્તન અને વિદ્યુત વાહન ક્ષેત્ર માટે વ્યૂહાત્મક ચિંતાનો વિષય બની રહી છે.
અમારા દેશમાં બેટરી ક્ષેત્રમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં મોટું રોકાણ થયું છે. એક્સાઇડ ઇન્ડસ્ટ્રીઝે બેંગલુરુમાં પોતાની વિશાળ બેટરી ઉત્પાદન સુવિધામાં ઉત્પાદન સાધનો સ્થાપિત કર્યા છે અને ચારેય ઉત્પાદન લાઇન કાર્યરત થવાની દિશામાં આગળ વધી રહી છે.
અમારા રાજા એનર્જી એન્ડ મોબિલિટીએ પણ ગ્રાહક પરીક્ષણ માટેની ઉત્પાદન સુવિધા શરૂ કરી છે અને સંશોધન કેન્દ્ર સ્થાપવાની તૈયારી કરી રહી છે. પરંતુ મુશ્કેલી એ છે કે ભારતમાં બનેલી આ બેટરીઓ માટે જરૂરી મોટાભાગની સામગ્રી હજુ વિદેશમાંથી આવે છે. ખાસ કરીને ચીન બેટરી માટે જરૂરી કેથોડ પદાર્થ, ગ્રેફાઇટ અને અન્ય સામગ્રીના ઉત્પાદન તથા પ્રક્રિયામાં અગ્રેસર છે.
ભારત બેટરીના કોષ બનાવી શકે છે, પરંતુ કોષમાં વપરાતી મહત્વપૂર્ણ સામગ્રી માટે તેની વિદેશી નિર્ભરતા હજુ દૂર થઈ નથી. આનો અર્થ એ છે કે ભારતને હજુ પણ બેટરી ઉત્પાદન માટે વિદેશી સામગ્રી પર આધાર રાખવો પડે છે, જે તેના ઊર્જા પરિવર્તન અને વિદ્યુત વાહન ક્ષેત્રના વિકાસ માટે એક મોટી ચિંતાનો વિષય છે.
ચીન લિથિયમ-આયન બેટરીના ઉત્પાદનમાં વિશ્વનું સૌથી મોટું ઉત્પાદક છે. તે ખનિજ પ્રક્રિયા, કેથોડ અને એનોડ સામગ્રી, ગ્રેફાઇટ અને અન્ય બેટરી ઘટકોના ઉત્પાદનમાં પણ અગ્રણી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા એજન્સીના અંદાજ અનુસાર, ચીનથી અલગ રહીને વિશ્વની બેટરી જરૂરિયાત પૂરી કરવાની ક્ષમતા મર્યાદિત છે.
ચીનનું બેટરી ઉત્પાદન પરનું આધિપત્ય ભારત માટે ચિંતાનું કારણ છે. જો ચીન તરફથી નિકાસ નિયંત્રણો કડક થાય, તો ભારતની બેટરી ઉત્પાદન વ્યવસ્થા પર સીધી અસર થઈ શકે છે. ભારતીય કંપનીઓ માટે સમય વધુ મહત્વપૂર્ણ બની રહ્યો છે, કારણ કે ચીન તરફથી નવા નિયંત્રણો નવેમ્બરથી લાગુ થવાની અપેક્ષા છે.
આનો અર્થ એ થઈ શકે છે કે ભારતીય કંપનીઓને ચીનમાંથી જરૂરી સામગ્રી મેળવવા માટે વધુ નિયમો, મંજૂરીઓ અને સમયનો સામનો કરવો પડે. જો ભારત વૈકલ્પિક પુરવઠા સાંકળ સમયસર ઊભી નહીં કરી શકે તો બેટરી ઉત્પાદનના ખર્ચ અને ગતિ બંને પર અસર થઈ શકે છે.
એક્સાઇડ ઇન્ડસ્ટ્રીઝે આગામી બે-ત્રણ વર્ષમાં બેટરી સામગ્રીના પુરવઠામાં 50-60 ટકા સ્થાનિકીકરણ હાંસલ કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખ્યો છે. આ માટે કંપની ભારતીય કંપનીઓ સાથે મળીને સ્થાનિક પુરવઠા સાંકળ વિકસાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
જોકે, કાચા માલથી લઈને તૈયાર બેટરી સામગ્રી સુધીની સંપૂર્ણ વ્યવસ્થા ઊભી કરવી સરળ નથી. ખનિજ મેળવવા, શુદ્ધિકરણ કરવા, જરૂરી રાસાયણિક પદાર્થો બનાવવા અને પછી તેને બેટરી ગુણવત્તા સુધી પહોંચાડવા માટે મોટા રોકાણ, તકનીકી ક્ષમતા અને લાંબા ગાળાના કરારોની જરૂર પડે છે.
લિથિયમ-આયન બેટરીમાં કેથોડ અને એનોડ બંને ઘટકો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. કેથોડમાં લિથિયમ, નિકલ, મેંગેનીઝ, કોબાલ્ટ અને અન્ય પદાર્થોનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. બેટરીની ક્ષમતા, કિંમત અને કામગીરી નક્કી કરવામાં કેથોડની રચનાની મોટી ભૂમિકા હોય છે.
એનોડ માટે ગ્રેફાઇટનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે. ભારતના નીતિ આયોગના વિશ્લેષણ મુજબ બેટરીના એનોડમાં સામાન્ય રીતે ગ્રેફાઇટનો ઉપયોગ થાય છે. બેટરીની ક્ષમતા વધે તેમ તેની જરૂરિયાત પણ નોંધપાત્ર બને છે.
ગ્રેફાઇટને આધુનિક બેટરી ઉદ્યોગનું અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ખનિજ માનવામાં આવે છે. સંશોધન અનુસાર લિથિયમ-આયન બેટરીમાં એનોડ માટે ગ્રેફાઇટની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.ભારત પાસે ગ્રેફાઇટના સ્ત્રોત છે, પરંતુ ખાણમાંથી મળતા ગ્રેફાઇટને બેટરીમાં ઉપયોગ કરી શકાય તેવી ગુણવત્તામાં પરિવર્તિત કરવા માટે વિશિષ્ટ પ્રક્રિયા અને તકનીક જરૂરી છે.
આ ક્ષેત્રમાં ચીનનું લાંબા સમયથી વિકસેલું ઉત્પાદન અને પ્રક્રિયા માળખું ભારત માટે મોટો પડકાર છે.ભારતની કંપનીઓ હવે બેટરી સામગ્રીના સ્થાનિક ઉત્પાદન માટે ઝડપથી રોકાણ કરી રહી છે.
ઉદાહરણ તરીકે, ટાટા જૂથની બેટરી કંપની પોતાની તકનીકનો ઉપયોગ કરીને લિથિયમ-આયન કોષ બનાવવાની દિશામાં આગળ વધી રહી છે.
ચીનના વધતા નિકાસ નિયંત્રણોના કારણે કંપની પોતાની પુરવઠા સાંકળમાં આત્મનિર્ભરતા વધારવા માટે પોતાની તકનીક વિકસાવી રહી છે.આગામી વર્ષોમાં ભારતમાં બેટરીની માંગમાં અનેક ગણો વધારો થઈ શકે છે, જેનું મુખ્ય કારણ વિદ્યુત વાહનો ઉપરાંત વીજળી સંગ્રહ માટેની વધતી જરૂરિયાત છે.
બેટરી વિદ્યુત વાહનના સૌથી મોંઘા ઘટકોમાંનું એક છે. તેથી બેટરીના ભાવમાં વધારો થાય તો તેની અસર સમગ્ર વિદ્યુત વાહનના ભાવ પર પડી શકે છે.આ ઉપરાંત વીજળી સંગ્રહ માટે ઉપયોગમાં લેવાતી મોટી બેટરી પ્રણાલીઓના ખર્ચ પર પણ અસર થઈ શકે છે.
ભારત જો ખરેખર બેટરી ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભર બનવા માગે છે, તો માત્ર કોષ બનાવવાના કારખાનાં સ્થાપવા પૂરતું નથી. દેશને ખનિજ મેળવવાથી લઈને શુદ્ધિકરણ, કેથોડ અને એનોડ સામગ્રીનું ઉત્પાદન, વિદ્યુતદ્રવ્ય, વિભાજક પદાર્થ, કોષ ઉત્પાદન અને અંતે બેટરીના પુનઃચક્રણ સુધીની સંપૂર્ણ સાંકળ ઊભી કરવી પડશે.
નીતિ આયોગના અભ્યાસ પ્રમાણે, ભારતના ઊર્જા પરિવર્તન માટે જરૂરી મહત્વપૂર્ણ ખનિજોની ઉપલબ્ધતા અને પુરવઠાની સુરક્ષા મહત્વપૂર્ણ છે. ભારતને ચીન પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે એક કરતાં વધુ દેશોમાંથી કાચા માલ મેળવવાની વ્યવસ્થા ઊભી કરવી પડશે.
ઓસ્ટ્રેલિયા, દક્ષિણ અમેરિકા અને અન્ય ખનિજ સમૃદ્ધ દેશો સાથે લાંબા ગાળાના કરારો, ભારતમાં શુદ્ધિકરણ ક્ષમતા અને સ્થાનિક પ્રક્રિયા ઉદ્યોગનો વિકાસ આ દિશામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
ભારત સરકાર મહત્વપૂર્ણ ખનિજોની સુરક્ષિત ઉપલબ્ધતા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારી અને વિવિધ વ્યવસ્થાઓ પર કામ કરી રહી છે.
વિદ્યુત વાહનોનું બજાર ઝડપથી વધી રહ્યું છે અને દેશની ઊર્જા વ્યવસ્થામાં બેટરી સંગ્રહની જરૂરિયાત પણ વધી રહી છે. એટલે બેટરી ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારતી વખતે કાચા માલની સુરક્ષિત ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવી જરૂરી છે.
જો ભારતમાં બેટરીના કારખાનાં ઝડપથી ઊભાં થાય પરંતુ તેમની સામગ્રી માટે ચીન પરની નિર્ભરતા યથાવત રહે, તો ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવા છતાં પુરવઠા સાંકળનું જોખમ દૂર નહીં થાય.
હાલની સ્થિતિને જોતાં, આગામી બે-ત્રણ વર્ષ ભારતના બેટરી ઉદ્યોગ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.સ્થાનિક કંપનીઓએ નવી ઉત્પાદન સુવિધાઓ ઊભી કરવી પડશે, વિદેશી ભાગીદારો સાથે લાંબા ગાળાના પુરવઠા કરારો કરવા પડશે અને સંશોધન તથા તકનીકી વિકાસમાં રોકાણ વધારવું પડશે.
સાથે સાથે, સરકારને પણ મહત્વપૂર્ણ ખનિજોના ખનન, શુદ્ધિકરણ અને પ્રક્રિયા માટે સરળ નીતિ તથા લાંબા ગાળાનું ઔદ્યોગિક માળખું તૈયાર કરવું પડશે.
ચીન પરની નિર્ભરતા ભારત માટે જોખમ છે, પરંતુ આ જ સ્થિતિ દેશ માટે મોટી ઔદ્યોગિક તક પણ બની શકે છે.
જો ભારત કેથોડ, એનોડ, ગ્રેફાઇટ, વિદ્યુતદ્રવ્ય અને અન્ય બેટરી સામગ્રીનું સ્થાનિક ઉત્પાદન સફળતાપૂર્વક વિકસાવી શકે તો દેશ માત્ર પોતાની જરૂરિયાતો પૂરી નહીં કરે, પરંતુ ભવિષ્યમાં વૈશ્વિક બેટરી પુરવઠા સાંકળમાં પણ મહત્વપૂર્ણ સ્થાન મેળવી શકે છે.
ભારતમાં બેટરીની માંગ વધવાની સંભાવના હોવાથી સ્થાનિક રાસાયણિક અને ખનિજ ઉદ્યોગોને પણ વિશાળ બજાર મળી શકે છે.
Was this story interesting?
