ચોકસાઈભર્યા હુમલાની ક્ષમતામાં ભારત વધુ મજબૂત! ‘દિવ્યાસ્ત્ર એમકે-૩’ની પ્રથમ ઉડાન સફળ
By Teri meri bat TeamAugust 17, 2026
Photo: Teri meri bat Team
AI Key Highlights
- લખનઉ સ્થિત કાવા યુએવી પ્રાઇવેટ લિમિટેડે સ્વદેશી જેટ એન્જિન સંચાલિત 'દિવ્યાસ્ત્ર એમકે-૩' નામની ભટકતી શસ્ત્ર પ્રણાલીનું પ્રથમ ઉડાન પરીક્ષણ સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કરીને ભારતના સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે.
- કંપનીના દાવા મુજબ, આ ભારતની પ્રથમ સંપૂર્ણ સ્વદેશી જેટ સંચાલિત શસ્ત્ર પ્રણાલી છે, જે ડીજી પ્રોપલ્શન દ્વારા વિકસિત જેટ એન્જિનનો ઉપયોગ કરે છે.
- આ વિકાસ દેશની સંરક્ષણ ઉત્પાદન ક્ષમતા અને આત્મનિર્ભરતા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે વિદેશી ટેકનોલોજી પરની નિર્ભરતા ઘટાડે છે.
- આ પ્રોજેક્ટ કાર્યક્રમની શરૂઆતથી પ્રથમ ઉડાન સુધી માત્ર એક વર્ષમાં પૂર્ણ થયો, જે સંરક્ષણ ટેકનોલોજીના ઝડપી વિકાસનું ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.
- ભટકતી શસ્ત્ર પ્રણાલીઓ માનવરહિત હવાઈ વાહનો છે જે લાંબા સમય સુધી ચોક્કસ વિસ્તારમાં ઉડાન ભરી શકે છે, નિરીક્ષણ કરી શકે છે અને લક્ષ્યોને સચોટ રીતે નિશાન બનાવી શકે છે, જેનાથી માનવજીવનનું જોખમ ઘટે છે.
ભારતના સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ થઈ છે. લખનઉ સ્થિત કાવા યુએવી પ્રાઇવેટ લિમિટેડે તેમનું નવું સિસ્ટમ ‘દિવ્યાસ્ત્ર એમકે-૩’ સાથે પ્રથમ ઉડાન પરીક્ષણ સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કર્યું છે. આ સિસ્ટમમાં સ્વદેશી રીતે બનાવેલા જેટ એન્જિનનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઉડાન માત્ર એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. કંપનીનો દાવો છે કે આ ભારતની પ્રથમ સ્વદેશી જેટ સંચાલિત શસ્ત્ર પ્રણાલી છે. આ વિકાસ ભારતની સંરક્ષણ ઉત્પાદન ક્ષમતા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
કાવા યુએવીના જણાવ્યા અનુસાર 'દિવ્યાસ્ત્ર એમકે-૩'ના કાર્યક્રમની શરૂઆતથી લઈને પ્રથમ ઉડાન સુધીનો સમયગાળો લગભગ એક વર્ષ રહ્યો છે. કંપનીએ ખાસ ભાર મૂક્યો છે કે આ પ્રણાલીના વિકાસમાં વિદેશી જેટ એન્જિન અથવા કોઈ મહત્વપૂર્ણ વિદેશી ઉપપ્રણાલી પર આધાર રાખવામાં આવ્યો નથી.
આ બાબત ભારતના ખાનગી સંરક્ષણ ઉદ્યોગ માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે, કારણ કે અત્યાધુનિક હવાઈ પ્રણાલીઓના વિકાસમાં એન્જિન, નિયંત્રણ પ્રણાલી, માળખું અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ ઘટકોમાં સ્વદેશી ક્ષમતા વિકસાવવી મોટો પડકાર હોય છે.
'દિવ્યાસ્ત્ર એમકે-૩'ને સ્વદેશી રીતે વિકસાવવામાં આવેલા જેટ એન્જિન દ્વારા શક્તિ આપવામાં આવે છે. આ એન્જિન ડીજી પ્રોપલ્શન દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યું હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
જેટ સંચાલિત પ્રણાલીનો મુખ્ય લાભ તેની ઊંચી ગતિ અને ઝડપી કામગીરીની સંભાવના છે. જોકે આ પ્રથમ ઉડાન પરીક્ષણ હોવાથી તેની સંપૂર્ણ કામગીરી, અંતર, ઝડપ અથવા અન્ય ચોક્કસ લશ્કરી ક્ષમતાઓ અંગે જાહેર સ્તરે પૂરતી વિગતો ઉપલબ્ધ નથી.
ભટકતી શસ્ત્ર પ્રણાલી એ એક માનવરહિત હવાઈ સાધન છે જે ખાસ વિસ્તારની આસપાસ કેટલાક સમય સુધી ઉડાન ભરી શકે છે. આ સાધન સામાન્ય રીતે નિરીક્ષણ અથવા લક્ષ્ય શોધવા માટે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
વધુ સામાન્ય માનવરહિત વિમાન કરતાં આવી પ્રણાલીઓ એક જ સિસ્ટમમાં શોધ, દેખરેખ અને લક્ષ્ય સામે કાર્યવાહીની ક્ષમતા જોડી શકે છે.
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આવી પ્રણાલીઓનું મહત્વ ખૂબ વધ્યું છે. ખાસ કરીને સરહદી વિસ્તારોમાં માનવજીવનનું જોખમ ઘટાડવા માટે દૂરથી કામગીરી કરવાની જરૂરિયાત છે.
ભારત સરકાર છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં આયાત પર આધારિત રહેવાની જગ્યાએ દેશમાં જ અદ્યતન શસ્ત્રો અને હવાઈ પ્રણાલીઓ બનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.‘દિવ્યાસ્ત્ર એમકે-૩’ પ્રોજેક્ટમાં ખાનગી કંપનીઓનો મહત્વનો હાથ રહે છે. આ પ્રકારનો વિકાસ સંરક્ષણ ક્ષેત્રની ક્ષમતા વધારી શકે છે અને સ્થાનિક ઉદ્યોગો અને વિચારકોને નવી તકો પણ આપી શકે છે.
કાવા યુએવીએ આ સિદ્ધિને દેશની આત્મનિર્ભર સંરક્ષણ ક્ષમતાના વિકાસ સાથે જોડી છે.‘દિવ્યાસ્ત્ર એમકે-૩’નો વિકાસ લખનઉ અને ઉત્તર પ્રદેશ માટે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. કાવા યુએવી ઉત્તર પ્રદેશમાં સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલી કંપની છે.
ઉત્તર પ્રદેશમાં સંરક્ષણ ઉત્પાદન માટે બનાવવામાં આવી રહેલા ઔદ્યોગિક માળખાનો હેતુ દેશના વિવિધ સંરક્ષણ ઉદ્યોગોને એક જ જગ્યાએ વિકસાવવાનો છે.આવા પ્રોજેક્ટ્સથી રાજ્યમાં સંશોધન, ઉત્પાદન, રોજગાર અને સહાયક ઉદ્યોગોની સંભાવનાઓ વધી શકે છે.
કંપનીએ ખાસ કરીને વિકાસની ઝડપને પોતાની સિદ્ધિનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ ગણાવ્યો છે. કાર્યક્રમ શરૂ થયા પછી માત્ર એક વર્ષમાં પ્રથમ ઉડાન સુધી પહોંચવું સંરક્ષણ ક્ષેત્રની જટિલ પ્રણાલી માટે નોંધપાત્ર બાબત છે.
સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં નવી હવાઈ પ્રણાલી વિકસાવવામાં સામાન્ય રીતે રચના, પ્રયોગશાળા પરીક્ષણ, જમીન આધારિત પરીક્ષણ, ઉડાન પરીક્ષણ અને ત્યારબાદ વિવિધ કામગીરી પરીક્ષણો જેવા અનેક તબક્કા હોય છે.
તેથી પ્રથમ ઉડાન સફળ થવી વિકાસયાત્રાનો મહત્વપૂર્ણ તબક્કો છે, પરંતુ અંતિમ સંચાલન ક્ષમતા સાબિત કરવા માટે હજુ વધુ પરીક્ષણો જરૂરી બની શકે છે.પ્રથમ ઉડાન સફળ થવી ચોક્કસપણે મોટી સિદ્ધિ છે, પરંતુ કોઈપણ નવી સંરક્ષણ પ્રણાલી માટે એક જ ઉડાન અંતિમ પ્રમાણપત્ર સમાન નથી.
આગામી તબક્કામાં તેની ઉડાન સ્થિરતા, નિયંત્રણ, સંચાર, માર્ગદર્શન, વિવિધ પરિસ્થિતિઓમાં કામગીરી અને વિશ્વસનીયતા જેવા પાસાઓની તપાસ થઈ શકે છે.હાલમાં કંપનીએ પ્રથમ ઉડાનને સફળ ગણાવી છે, પરંતુ આ પ્રણાલી ક્યારે મોટા પાયે ઉત્પાદન અથવા સૈન્ય ઉપયોગ માટે તૈયાર થશે તે અંગે સત્તાવાર સમયમર્યાદા જાહેર કરવામાં આવી નથી.
ભારતના સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં ખાનગી કંપનીઓની ભાગીદારી છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં નોંધપાત્ર રીતે વધી છે.
અગાઉ અત્યાધુનિક સંરક્ષણ તકનીકના વિકાસમાં મુખ્ય ભૂમિકા સરકારી સંસ્થાઓની રહેતી હતી. હવે નવી પેઢીની કંપનીઓ માનવરહિત વિમાન, ભટકતી શસ્ત્ર પ્રણાલીઓ, સંચાર સાધનો અને અન્ય અદ્યતન સંરક્ષણ તકનીકના ક્ષેત્રમાં પ્રવેશી રહી છે.
કાવા યુએવીની આ સિદ્ધિ પણ આ બદલાતા સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક માળખાનું ઉદાહરણ બની શકે છે.ભારતમાં પહેલેથી જ વિવિધ પ્રકારની માનવરહિત હવાઈ અને ભટકતી શસ્ત્ર પ્રણાલીઓ વિકસાવવામાં આવી રહી છે.
ભારતીય સેનાએ પણ ભવિષ્યના યુદ્ધમાં માનવરહિત હવાઈ સાધનોના ઉપયોગને વધારવા માટે વિવિધ પ્રણાલીઓમાં રસ દર્શાવ્યો છે. આથી ખાનગી ક્ષેત્ર માટે પણ નવી તકનીકો વિકસાવવાનું બજાર વિસ્તરી રહ્યું છે.
‘દિવ્યાસ્ત્ર એમકે-૩’ની સફળ પ્રથમ ઉડાન આ સ્પર્ધામાં કાવા યુએવી માટે મહત્વપૂર્ણ સ્થાન બનાવવાનો પ્રયાસ છે.આ સિદ્ધિ માત્ર એક નવી હવાઈ પ્રણાલીની પ્રથમ ઉડાન નથી. તે એ વાતનો સંકેત પણ છે કે ભારતના ખાનગી સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં હવે વધુ જટિલ હવાઈ તકનીકો વિકસાવવાની ક્ષમતા ઊભી થઈ રહી છે.
ખાસ કરીને સ્વદેશી જેટ એન્જિનના ઉપયોગનો દાવો મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે હવાઈ પ્રણાલીઓમાં એન્જિનને સૌથી જટિલ અને વ્યૂહાત્મક ઘટકોમાંનું એક માનવામાં આવે છે.
આધુનિક યુદ્ધક્ષેત્રમાં ઝડપથી કાર્ય કરી શકે તેવી માનવરહિત પ્રણાલીઓનું મહત્વ વધી રહ્યું છે. આવી પ્રણાલીઓ માનવ પાઇલટને જોખમમાં મૂક્યા વિના નિરીક્ષણ અને ચોક્કસ કામગીરી માટે ઉપયોગી બની શકે છે.
ભારત માટે પોતાની જરૂરિયાત પ્રમાણે આવી પ્રણાલીઓ દેશમાં જ વિકસાવવી મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તેનાથી વિદેશી પુરવઠા પરની નિર્ભરતા ઘટાડી શકાય છે અને જરૂરિયાત પ્રમાણે પ્રણાલીમાં ફેરફાર કરવાની ક્ષમતા પણ વધે છે.
જોકે ‘દિવ્યાસ્ત્ર એમકે-૩’ની ચોક્કસ સૈન્ય કામગીરી અને ક્ષમતાઓ અંગે હાલમાં જાહેર માહિતી મર્યાદિત છે, તેથી તેના અંતિમ વ્યૂહાત્મક ઉપયોગ અંગે કોઈ નિશ્ચિત દાવો કરવો વહેલું ગણાશે.
ભારત હવે માત્ર પોતાની સેનાની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા પૂરતું સંરક્ષણ ઉત્પાદન કરવા માગતું નથી, પરંતુ ભવિષ્યમાં સંરક્ષણ સાધનોની નિકાસ વધારવા પર પણ ભાર આપી રહ્યું છે.જો ‘દિવ્યાસ્ત્ર એમકે-૩’ આગામી પરીક્ષણોમાં પણ સફળ રહે અને જરૂરી પ્રમાણપત્રો તથા સૈન્ય સ્વીકૃતિ મેળવે, તો ભવિષ્યમાં તેની નિકાસની સંભાવનાઓ અંગે પણ ચર્ચા થઈ શકે છે.
પરંતુ હાલ આ બાબત માત્ર સંભાવના છે અને કોઈ ચોક્કસ નિકાસ કરાર અંગે માહિતી જાહેર કરવામાં આવી નથી.‘દિવ્યાસ્ત્ર એમકે-૩’ની પ્રથમ ઉડાન બાદ હવે નિષ્ણાતો અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રની નજર તેના આગામી પરીક્ષણો પર રહેશે.
પ્રથમ ઉડાનથી પ્રણાલી હવામાં સફળતાપૂર્વક કામગીરી કરી શકે છે તે સાબિત થયું છે. હવે વધુ વ્યાપક પરીક્ષણો દ્વારા તેની વિશ્વસનીયતા અને વિવિધ પરિસ્થિતિઓમાં કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી રહેશે.
આ તબક્કાઓ સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થયા બાદ જ તેના સૈન્ય ઉપયોગ અને મોટા પાયે ઉત્પાદન અંગે વધુ સ્પષ્ટતા થઈ શકે છે.
Was this story interesting?
