સિંધુ જળ વિવાદ ફરી ગરમાયો, ભારતે કહ્યું—આતંકવાદ ચાલુ રહેશે ત્યાં સુધી સંધિનું પાલન નહીં
By Teri meri bat TeamAugust 29, 2026
Photo: Teri meri bat Team
AI Key Highlights
- ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે ૧૯૬૦ની સિંધુ જળ સંધિ અંગે તણાવ ફરી વકર્યો છે, કારણ કે ભારતે સંધિના પાલનને સરહદ પારના આતંકવાદના કાયમી અંત સાથે જોડી દીધું છે.
- પાકિસ્તાનના વિદેશમંત્રી ઇશાક ડારે સંધિને ફરીથી અમલમાં મૂકવાની માંગ કરી છે, જેને પાકિસ્તાન બંને દેશો વચ્ચે પાણીની વહેંચણી માટેનો કાયદેસર અને બંધનકર્તા કરાર માને છે.
- જોકે, ભારતીય સૂત્રોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જ્યાં સુધી પાકિસ્તાન વિશ્વસનીય અને કાયમી રીતે સરહદ પારનો આતંકવાદ છોડશે નહીં, ત્યાં સુધી સંધિનું સામાન્ય પાલન પુનઃસ્થાપિત થશે નહીં.
- ભારતે આતંકવાદ અને જળ સંધિના મુદ્દાઓને એકબીજાથી અલગ ન ગણાવ્યા.
- એપ્રિલ ૨૦૨૫માં જમ્મુ-કાશ્મીરમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલા બાદ ભારતે આ સંધિને સ્થગિત કરી હતી, જેનો જવાબ પાકિસ્તાન સમર્થિત સંગઠનોને આપ્યો હતો, જોકે પાકિસ્તાન આ આરોપોને નકારે છે.
ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સિંધુ જળ સંધિ અંગે તણાવ ફરી એકવાર વધી રહ્યો છે. પાકિસ્તાનના વિદેશમંત્રી ઇશાક ડારે ભારતને સંધિનું પાલન ફરી શરૂ કરવાની માંગ કરી, પરંતુ ભારતીય સૂત્રોએ જવાબમાં કહ્યું કે જ્યાં સુધી સરહદ પારનો આતંકવાદ ચાલુ રહેશે ત્યાં સુધી સિંધુ જળ સંધિનું પાલન ફરી શરૂ નહીં થાય. ભારતે અગાઉ જણાવ્યું છે કે સંધિ હાલ માટે સ્થગિત છે અને પાકિસ્તાનને સરહદ પારનો આતંકવાદ વિશ્વસનીય અને કાયમી રીતે છોડવો પડશે.
પાકિસ્તાન સતત સિંધુ જળ સંધિને ફરી અમલમાં મૂકવાની માંગ કરે છે. પાકિસ્તાનનું કહેવું છે કે ૧૯૬૦ની આ સંધિ બંને દેશો વચ્ચે પાણી વહેંચવા માટેનો કાયદેસર અને બંધનકારક કરાર છે. પાકિસ્તાનના અધિકારીઓ ઘણીવાર કહી ચૂક્યા છે કે ભારત એકતરફી રીતે સંધિને સ્થગિત કરી શકતું નથી અને સંધિ હેઠળના પોતાના દાયિત્વોનું પાલન કરવું જોઈએ.
ઇશાક ડારે પણ કહ્યું કે પાકિસ્તાન ભારત સાથેના જળ વિવાદમાં પોતાના કાયદાકીય અને રાજદ્વારી વિકલ્પોનો ઉપયોગ કરશે. પાકિસ્તાનનું માનવું છે કે સિંધુ જળ સંધિનું સંપૂર્ણ પાલન થવું જોઈએ અને પાણીના અધિકારો અંગે કોઈ સમાધાન નહીં થાય.
પરંતુ ભારત તરફથી મળેલા સંદેશમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે—આતંકવાદ અને પાણીની સંધિને અલગ-અલગ મુદ્દા તરીકે નથી જોવામાં આવતી.
ભારતે એપ્રિલ ૨૦૨૫માં જમ્મુ-કાશ્મીરમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલા બાદ સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત રાખવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. ભારતે આ હુમલાનો જવાબ પાકિસ્તાન સમર્થિત આતંકવાદી સંગઠન આપ્યો હતો. જ્યારે પાકિસ્તાને આ આરોપોને નકારી કાઢ્યા હતા.
ભારત કહે છે કે સંધિ ત્યાં સુધી સ્થગિત રહેશે જ્યાં સુધી પાકિસ્તાન સરહદ પારના આતંકવાદને ખાતરી આપી શકે નહીં.ભારતનું માનવું છે કે જ્યાં સુધી પાકિસ્તાન આતંકવાદ અંગે સાચી રીતે કામ કરી શકે નહીં અને પાણીની વહેંચણી પહેલાની જેમ ચાલે તે સ્થિતિ સ્વીકારી શકાય નહીં.
સિંધુ જળ સંધિ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે થયેલો ૧૯૬૦નો જળ કરાર છે. આ કરાર હેઠળ સિંધુ નદી પ્રણાલીની છ મુખ્ય નદીઓના પાણીના ઉપયોગ વિશે બંને દેશોની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી.આ સંધિ હેઠળ પૂર્વીય નદીઓ રાવી, બિયાસ અને સતલજ પર ભારતને મુખ્ય અધિકાર મળ્યો હતો. જ્યારે પશ્ચિમી નદીઓ સિંધુ, ઝેલમ અને ચિનાબ પર પાકિસ્તાનને મહત્વપૂર્ણ અધિકાર મળ્યો હતો.
આ જળ વ્યવસ્થાએ બંને દેશો વચ્ચે વિવાદો અને તણાવ છતાં લાંબા સમય સુધી ચાલી હતી. હવે આતંકવાદ અને સુરક્ષા સંબંધિત વિવાદોને કારણે આ સંધિ બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં સૌથી સંવેદનશીલ મુદ્દા બની ગઈ છે.
પાકિસ્તાન કહે છે કે ભારત સંધિને એકતરફી રીતે સ્થગિત કરી શકતું નથી. પાકિસ્તાની વિદેશ મંત્રાલયે કહ્યું છે કે આ સંધિ બંધનકારક છે અને બંને દેશોએ તેનો અનુસરણ કરવો જોઈએ.
પાકિસ્તાનનું કહેવું છે કે પાણી તેના લોકો માટે જીવનનું મુખ્ય જરૂરિયાત છે. તે પોતાના જળ અધિકારોને કોઈ સમાધાન કરી શકે નહીં. પાકિસ્તાનના અધિકારીઓએ આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અને સંધિ હેઠળ ઉપલબ્ધ કાયદાકીય રસ્તાઓનો ઉપયોગ કરવાનું કહ્યું છે.
ભારત માનતું છે કે પાણી અને સુરક્ષા અને આતંકવાદના મુદ્દાઓ અલગ રાખી શકાય નહીં. ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે પહેલેથી જ કહ્યું હતું કે સિંધુ જળ સંધિમાં કોઈ પણ ફેરફાર ત્યારે જ થશે જ્યારે પાકિસ્તાન સરહદ પારનો આતંકવાદ સંપૂર્ણ રીતે છોડશે.
ભારતનો આ વલણ દર્શાવે છે કે માત્ર રાજદ્વારી અનુરોધો અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણથી સંધિની જૂની સ્થિતિ તરત જ પાછી લાવી શકાશે નહીં.
સિંધુ નદી પ્રણાલી પાકિસ્તાનની ખેતી અને અર્થતંત્ર માટે ખૂબ જ અગત્યની છે. પાકિસ્તાનની ખેતીનો મોટો ભાગ સિંધુ નદી પર આધારિત છે. તેથી ભારત જ્યારે સંધિમાં ભાગ લેવાનું સ્થગિત કરે છે, ત્યારે પાકિસ્તાન ચિંતિત થાય છે.
ભારત માટે પણ આ મુદ્દો વ્યૂહાત્મક રીતે અગત્યનો છે. ભારત પોતાની નદીના પાણીનો ઉપયોગ, સંગ્રહ અને જળવિદ્યુત યોજનાઓ વધુ સારી રીતે વિકસાવવા ઇચ્છે છે. સિંધુ જળ સંધિ હેઠળ ભારતના અધિકારો અંગે પહેલેથી જ ઘણી વાર વિવાદો થયા છે.
સિંધુ જળ સંધિ અંગે બંને દેશો વચ્ચે માત્ર રાજકીય જ નહીં, પરંતુ કાનૂની વિવાદ પણ ચાલે છે. પાકિસ્તાન આંતરરાષ્ટ્રીય મધ્યસ્થી પ્રક્રિયા અને સંધિ હેઠળના વિવાદ નિવારણ માર્ગોનો ઉપયોગ કરવાનું કહે છે. બીજી તરફ ભારત કેટલીક આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રક્રિયાઓથી પોતાને દૂર રાખવાનું પસંદ કર્યું છે.
પાકિસ્તાન અધિકારીઓ કહે છે કે ૨૦૨૫ માં મધ્યસ્થી અદાલતના કેટલાક નિર્ણયોએ સંધિની માન્યતા અંગે પાકિસ્તાનના વલણને સમર્થન આપ્યું છે. ભારત આ પ્રક્રિયાની માન્યતા અને અધિકારક્ષેત્ર અંગે અલગ મંતવ્ય ધરાવે છે.
હાલમાં બંને દેશો પોતાના વલણોથી પીછેહઠ કરતા દેખાતા નથી. પાકિસ્તાન સંધિનું પાલન ફરી શરૂ કરવા માંગે છે, જ્યારે ભારત આતંકવાદની સમસ્યા હલ ન થાય ત્યાં સુધી સંધિની જૂની સ્થિતિ પુનઃસ્થાપિત કરવા તૈયાર નથી.
આ કારણે સિંધુ જળ સંધિનો મુદ્દો નજીકના ભવિષ્યમાં ભારત-પાકિસ્તાન સંબંધોમાં મુખ્ય રાજદ્વારી દબાણનું કેન્દ્ર બની શકે છે.
જો બંને દેશો વચ્ચે આતંકવાદ અને સુરક્ષા મુદ્દે નવી સમજૂતી થાય, તો પાણી અંગેની વાતચીતનો માર્ગ ખુલશે. પરંતુ હાલ ભારતનો સંદેશ ખૂબ જ સ્પષ્ટ છે—આતંકવાદ ચાલતો રહેશે ત્યાં સુધી સંધિનું સામાન્ય પાલન ફરી શરૂ થશે નહીં.
Was this story interesting?
