સીમા વિવાદ વચ્ચે ભારત-ચીન માટે નવો માર્ગ, નાના મુદ્દાઓના ઉકેલ પર ભાર

By Teri meri bat TeamSeptember 3, 2026

Photo: Teri meri bat Team

AI Key Highlights

ભારત અને ચીન વચ્ચેના સંબંધોમાં સીમા વિવાદ લાંબા સમયથી મુખ્ય અવરોધ રહ્યો છે, જે દાયકાઓ જૂનો છે અને ૨૦૨૦માં ગલવાન ઘાટીમાં થયેલી અથડામણ બાદ તણાવ નોંધપાત્ર રીતે વધ્યો હતો.
આ ઘટના પછી બંને દેશોએ સરહદ પર મોટી સંખ્યામાં સૈનિકો તૈનાત કર્યા હતા, જેના કારણે દ્વિપક્ષીય વાટાઘાટોમાં લાંબો વિરામ આવ્યો.
જોકે, તાજેતરમાં સંબંધોને સામાન્ય બનાવવાના પ્રયાસો તેજ બન્યા છે.
ઓક્ટોબર ૨૦૨૪માં કઝાનમાં ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ વચ્ચેની મુલાકાત બાદ સંવાદ ફરી શરૂ થયો.
હાલમાં, ૨૫મી વિશેષ પ્રતિનિધિ સ્તરની બેઠક પછી, બંને દેશોએ એક સંયુક્ત નિવેદન બહાર પાડ્યું છે જેમાં સીમા નિર્ધારણ સાથે સંકળાયેલા નાના અને ઓછા જટિલ મુદ્દાઓને પ્રાથમિકતાના ધોરણે વહેલી તકે ઉકેલવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

ભારત અને ચીન વચ્ચેના સંબંધોમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી સીમા વિવાદ સૌથી મોટો પડકાર રહ્યો છે. બંને દેશો વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલતી વાટાઘાટો અને સૈન્ય તણાવને કારણે દ્વિપક્ષીય સંબંધો પર પણ તેની અસર પડી છે. જોકે હવે બંને દેશો વચ્ચે ફરીથી સંવાદ અને સંબંધોને સામાન્ય બનાવવાના પ્રયત્નો તેજ બનતા દેખાઈ રહ્યા છે. તાજેતરની ૨૫મી વિશેષ પ્રતિનિધિ સ્તરની બેઠક બાદ જાહેર કરાયેલા આઠ મુદ્દાના સંયુક્ત નિવેદનમાં સીમા નિર્ધારણ સાથે જોડાયેલા કેટલાક નાના અને પ્રમાણમાં સરળ પ્રશ્નોને વહેલી તકે ઉકેલવા અંગે મહત્વપૂર્ણ સંકેત મળ્યો છે. આ સમગ્ર ઘટનાક્રમને ભારત અને ચીન વચ્ચેના સંબંધોમાં એક વ્યવહારુ પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે. મોટો અને જટિલ સીમા વિવાદને એક જ વખતમાં ઉકેલવો અત્યંત મુશ્કેલ છે. તેથી પહેલાં એવા વિસ્તારોમાં સહમતિ બનાવવી જ્યાં બંને દેશો વચ્ચેનો મતભેદ પ્રમાણમાં ઓછો છે, ત્યારબાદ વધુ મુશ્કેલ પ્રશ્નો તરફ આગળ વધવાની રીત બંને પક્ષ માટે ઉપયોગી બની શકે છે. ભારત અને ચીન વચ્ચેનો સીમા પ્રશ્ન દાયકાઓથી ચાલતો આવ્યો છે. બંને દેશો સીમા ક્યાંથી પસાર થાય છે એ અંગે અલગ દાવા કરે છે. પશ્ચિમમાં લદ્દાખ અને અક્સાઈ ચીન સાથેના મુદ્દા ખૂબ જ જટિલ છે, જ્યારે પૂર્વમાં અરુણાચલ પ્રદેશ અને ખાસ કરીને તવાંગ સાથેના દાવાઓ પણ સંવેદનશીલ છે. આવા મોટા પ્રશ્નો પર સીધી સહમતિ મેળવવી મુશ્કેલ છે, તેથી પહેલા નાના વિવાદો ઉકેલવાથી બંને દેશોનું વિશ્વાસ વધે છે. જો કોઈ એક ક્ષેત્રમાં સફળ સમજૂતી થાય તો તે આગામી વાટાઘાટો માટે સકારાત્મક વાતાવરણ બનાવશે. તાજેતરની ચર્ચામાં સીમા નિર્ધારણના કેટલાક સરળ વિસ્તારોને વહેલી તકે ઉકેલવાની વાત થઈ છે. બંને દેશો વચ્ચેની આ પહેલને રાજદ્વારી દૃષ્ટિએ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે. ભારત અને ચીનના સંબંધોમાં વર્ષ ૨૦૨૦ પછી ભારે તણાવ આવ્યો હતો. ગલવાન ખીણમાં થયેલી અથડામણ પછી બંને દેશોએ સરહદ પર મોટી સંખ્યામાં સૈનિકો તૈનાત કર્યા હતા. આ ઘટનાએ બંને દેશોના સંબંધોને લાંબા સમય સુધી અસર કરી. ગલવાન ઘટના પહેલાં પણ ભારત અને ચીન વચ્ચે સીમા અંગે મતભેદો હતા, પરંતુ ત્યારબાદ પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની. સરહદ પર સૈન્યની વધતી હાજરીને કારણે પરસ્પર વિશ્વાસને મોટો આંચકો લાગ્યો. વર્ષ ૨૦૨૦થી ૨૦૨૪ દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચે ઉચ્ચ સ્તરની સીમા વાટાઘાટોમાં લાંબો વિરામ જોવા મળ્યો. ત્યારબાદ બંને તરફથી ધીમે ધીમે વાતચીત ફરી શરૂ કરવાની પ્રક્રિયા આગળ વધી. ઓક્ટોબર ૨૦૨૪માં કઝાનમાં યોજાયેલી બહુપક્ષીય બેઠકમાં ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગની મુલાકાત થઈ. આ મુલાકાત બાદ બંને દેશો વચ્ચે સંબંધ સામાન્ય બનાવવાની વાત થઈ. લદ્દાખ સાથે જોડાયેલા કેટલાક વિસ્તારોમાં પેટ્રોલિંગની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી. સરહદ પર બંને તરફ સૈનિકોની સંખ્યા મોટી છે. સૈન્ય ઘટાડો કરવાનો મુદ્દો અધૂરો છે.હાલની સ્થિતિ સંપૂર્ણ સમાધાન કરવાની નથી. બંને દેશો સંબંધ સામાન્ય બનાવવાની વાત કરી રહ્યા છે. તાજેતરની બેઠકમાં સીમા નિર્ધારણના કેટલાક વિસ્તારોમાં સફળતા મળી. આ એટલે કે જ્યાં મતભેદ ઓછો છે, ત્યાં સમજૂતી બનાવવાની વાત થઈ.સિક્કિમ-તિબેટ અને મધ્ય ક્ષેત્રમાં સીમા વિષયે વિવાદ અન્ય વિસ્તારો કરતાં ઓછો જટિલ છે. બંને પક્ષો વચ્ચે સીમાની મૂળભૂત દિશા અંગે સમજણ છે. પણ ડોકલામ જેવા વિસ્તારો હજી સંવેદનશીલ છે. નાના ક્ષેત્રોમાં સફળતા મળે તો બંને દેશો માટે વિશ્વાસનું વાતાવરણ ઊભું થઈ શકે.ભારત અને ચીન વચ્ચેનો મોટો પડકાર એ છે કે સમગ્ર વાસ્તવિક નિયંત્રણ રેખાને લઈને બંને દેશોની સમજણ અને દાવાઓમાં તફાવત છે. પશ્ચિમ ક્ષેત્રમાં અક્સાઈ ચિન અને પૂર્વ ક્ષેત્રમાં તવાંગ જેવા વિસ્તારો માટે મતભેદ ઘણો ગંભીર છે. ચીન તરફથી તવાંગ પર કરવામાં આવતા દાવા ભારત સ્વીકારતું નથી. બીજી બાજુ અક્સાઈ ચિન હાલ ચીનના નિયંત્રણમાં છે. આવી સ્થિતિમાં સમગ્ર સીમા પ્રશ્ન માટે એક સમજૂતી પર પહોંચવું મુશ્કેલ બની જાય છે. આથી નાના પ્રશ્નો ઉકેલીને આગળ વધવાની વ્યૂહરચના વ્યવહારુ માર્ગ બની શકે. સીમા પર તણાવ ઓછો થાય તો સારું રહે છે. રાજકીય વાતચીત મહત્વની છે અને સૈન્ય સ્તરે સંવાદ પણ ખૂબ જ મહત્વનું છે. બંને દેશોના સૈન્ય અધિકારીઓ વચ્ચે સીધો સંપર્ક રહે તો સરહદ પર અચાનક સ્થિતિ નિયંત્રિત કરવામાં મદદ મળે છે. હાલની ચર્ચામાં વધુ બે જગ્યાએ વરિષ્ઠ સૈન્ય અધિકારીઓની મીટિંગ થશે એવું કહેવાય છે. આ પ્રકારના સંપર્ક કેન્દ્રો સરહદ પરની ઘટનાઓ વિશે ઝડપથી ચર્ચા કરવાની મંજૂરી આપે છે અને ગેરસમજને મોટો સંઘર્ષ બનાવી શકે એવું અટકાવી શકે છે. ભારત અને ચીન વચ્ચે સીમા સંબંધિત તણાવ હોવા છતાં તેમની આર્થિક સંબંધો ખૂબ મોટા છે. વેપાર અને રોકાણમાં બંને દેશો એકબીજા માટે મહત્વના છે.જો સીમા પર તણાવ ઓછો થાય અને રાજકીય સંબંધો સુધરે તો આર્થિક ક્ષેત્રમાં પણ સ્થિરતા આવી શકે છે. બંને દેશો માટે આર્થિક સંબંધોનું વિકાસ ખૂબ જ મહત્વનું છે. ભારતે કહ્યું છે કે સરહદ પર શાંતિ અને સ્થિરતા વિના સંબંધોને સામાન્ય બનાવવું મુશ્કેલ રહેશે. તેથી આર્થિક સંબંધો અને સીમા પર શાંતિ એકબીજા સાથે જોડાયેલા મુદ્દા બની ગયા છે.

Was this story interesting?