ભારત હવે દુર્લભ ખનિજોમાં બનશે વધુ મજબૂત, સાત નવી તકનીકોના વેપારીકરણની તૈયારી
By Teri meri bat TeamAugust 19, 2026
Photo: Teri meri bat Team
AI Key Highlights
- ભારત દુર્લભ ખનિજો અને ટાઇટેનિયમ ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભરતા વધારવા માટે નોંધપાત્ર પગલાં લઈ રહ્યું છે.
- ભારતીય દુર્લભ ભૂમિ કંપની (IREL) એ દુર્લભ ધાતુઓ અને ટાઇટેનિયમ સંબંધિત સાત સ્વદેશી તકનીકોના વ્યાપારીકરણની તૈયારી કરી છે.
- આ તકનીકો ઉદ્યોગો અને ઉદ્યોગસાહસિકો માટે ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે, જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દેશમાં ખનિજોના શુદ્ધિકરણ, ધાતુ ઉત્પાદન અને પુનઃપ્રાપ્તિને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.
- ભોપાલમાં IREL દ્વારા સ્થાપિત દુર્લભ ધાતુઓ અને ટાઇટેનિયમ પ્રદર્શન કેન્દ્રમાં આ તકનીકોનું પ્રાયોગિક સ્તરે સફળ પ્રદર્શન થયું છે, અને હવે તેમને મોટા વ્યાપારી એકમો સુધી લઈ જવાની યોજના છે.
- આધુનિક ઉદ્યોગો જેવા કે ઇલેક્ટ્રિક વાહનો, પવનચક્કી, અદ્યતન ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, સંરક્ષણ અને અંતરિક્ષ ક્ષેત્ર માટે દુર્લભ ધાતુઓ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
ભારતે ખનિજોના ક્ષેત્રમાં જ સ્વયંસમાં વધારો કરવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ સ્ટેપ લીધો છે. ભારતીય દુર્લભ ભૂમિ કંપનીએ દુર્લભ ધાતુઓ અને ટાઇટેનિયમ સાથે જોડાયેલી સાત સ્વદેશી તકનીકોનો ઉપયોગ કરવાનો નિર્ણય કર્યો છે. આ તકનીકો અને ઉદ્યોગો અને ઉદ્યોગસાહસિકો માટે ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે. આ પહેલનો હેતુ દેશમાં ખનિજોના શુદ્ધિકરણ અને ધાતુ ઉત્પાદન માટે પ્રોત્સાહન આપવો છે.
ભોપાલમાં આઈઆરઈએલ દ્વારા દુર્લભ ધાતુઓ અને ટાઇટેનિયમ વિષયક પ્રદર્શન કેન્દ્રમાં આ તકનીકોનું પ્રાયોગિક સ્તરે સફળ પ્રદર્શન થયું છે. હવે કંપની આ તકનીકોને મોટા વ્યાપારી એકમો સુધી લઈ જવાની તૈયારી કરી રહી છે.
આધુનિક ઉદ્યોગો માટે દુર્લભ ધાતુઓ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. તેનો ઉપયોગ વીજ વાહનો, પવનચક્કી, અદ્યતન ઇલેક્ટ્રોનિક સાધનો, સંરક્ષણ સામગ્રી, અંતરિક્ષ ક્ષેત્ર અને ઊર્જા સંબંધિત ઉપકરણોમાં થાય છે.
ભારત પાસે દુર્લભ ખનિજોના સંસાધનો છે, પરંતુ તેને ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતા અંતિમ ઉત્પાદનોમાં ફેરવવાની ક્ષમતા વધુ મજબૂત બનાવવાની જરૂર છે. આઈઆરઈએલની નવી પહેલ આ દિશામાં મહત્વપૂર્ણ છે.
આઈઆરઈએલે સાત તકનીકો વિકસાવી છે જેનો હેતુ ખનિજમાંથી ઉપયોગી ધાતુઓ મેળવવાથી લઈને જૂના ચુંબકોમાંથી દુર્લભ ધાતુઓ ફરી મેળવવા સુધીની પ્રક્રિયાઓને દેશમાં વિકસાવવાનો છે.
એક તકનીક જૂના ચુંબકોમાંથી નીઓડિમિયમ અને પ્રાસિઓડિમિયમ જેવી મહત્વપૂર્ણ દુર્લભ ધાતુઓ પાછી મેળવવા સાથે સંબંધિત છે. આ તકનીકનું મહત્વ એટલા માટે વધારે છે કે ભવિષ્યમાં દેશમાં દુર્લભ ધાતુ આધારિત કાયમી ચુંબકોનું ઉત્પાદન વધારવાની યોજના છે.
કેન્દ્ર સરકારે દેશમાં દુર્લભ ધાતુ આધારિત કાયમી ચુંબકોના ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ₹૭,૨૮૦ કરોડના નાણાકીય ખર્ચવાળી યોજના મંજૂર કરી છે.
ભોપાલમાં આઈઆરઈએલ દ્વારા દુર્લભ ધાતુ અને ટાઇટેનિયમ વિષયક પ્રદર્શન કેન્દ્ર સ્થાપવામાં આવ્યું છે. આ કેન્દ્રમાં પ્રયોગશાળા સ્તરે વિકસાવવામાં આવેલી તકનીકોના પ્રાયોગિક પ્રદર્શન માટે એકમો તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે.
આ કેન્દ્રનો હેતુ માત્ર સંશોધન પૂરતો મર્યાદિત નથી. ઉદ્યોગસાહસિકો, નવી કંપનીઓ અને ઉદ્યોગોને આ તકનીકોનો ઉપયોગ કરીને વ્યાપારી ઉત્પાદન શરૂ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવાનો પણ તેનો હેતુ છે.
આઈઆરઈએલના પ્રદર્શન કેન્દ્રમાં લેન્થેનમ, સેરિયમ અને નીઓડિમિયમ જેવી ધાતુઓના ઉત્પાદન સાથે સંબંધિત સ્વદેશી તકનીકોનો સમાવેશ થાય છે.
આ ધાતુઓનો ઉપયોગ વિવિધ અદ્યતન ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રોમાં થાય છે. નીઓડિમિયમનો ઉપયોગ શક્તિશાળી કાયમી ચુંબકો બનાવવા માટે થાય છે. આવા ચુંબકો વીજ મોટર, પવન ઊર્જા સાધનો અને અન્ય અદ્યતન ઉપકરણોમાં ઉપયોગી છે.
ભારત જો આ ધાતુઓનું ઉત્પાદન અને શુદ્ધિકરણ દેશમાં જ મોટા પ્રમાણમાં કરી શકશે તો ભવિષ્યમાં વિવિધ ઉદ્યોગો માટે જરૂરી કાચા માલની ઉપલબ્ધતા વધુ મજબૂત બની શકે છે.
ટાઇટેનિયમ એ એક હલકી, મજબૂત અને ઊંચા તાપમાન સામે ટકી શકતી ધાતુ છે. આ ધાતુનો ઉપયોગ વિમાન, અંતરિક્ષ વાહન, સંરક્ષણ સાધનો, તબીબી ઉપકરણો અને વિવિધ ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રોમાં થાય છે. આઈઆરઈએલના દસ્તાવેજોમાં ટાઇટેનિયમ સ્પોન્જના ઉત્પાદન માટેની સ્વદેશી તકનીકનો ઉલ્લેખ છે. આ તકનીકનો ઉપયોગ પ્રાયોગિક એકમમાંથી વ્યાપારી ઉત્પાદન સુધી વધારી શકાય છે.
દુર્લભ ધાતુઓ અને ટાઇટેનિયમ બંને ખૂબ મહત્વની છે. આધુનિક લડાકુ વિમાન, સંરક્ષણ સાધનો, માર્ગદર્શન પ્રણાલીઓ અને અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં ઉપયોગમાં લેવાતી અનેક સામગ્રીઓ માટે વિશિષ્ટ ધાતુઓની જરૂર હોય છે. જો આવા મહત્વના કાચા માલનું ઉત્પાદન દેશમાં જ વધે તો દેશની સંરક્ષણ અને અંતરિક્ષ ક્ષેત્રની પુરવઠા વ્યવસ્થા મજબૂત બની શકે છે. આ રીતે વિશ્વના પુરવઠામાં અચાનક અડચણ આવે ત્યારે દેશના મહત્વના ઉદ્યોગોને સ્થાનિક સ્તરે કાચો માલ મળી શકે છે.
વિશ્વમાં દુર્લભ ધાતુઓનો પુરવઠો ચીન પર ઘણો આધાર રાખે છે. આથી આંતરરાષ્ટ્રીય દેશો હવે આ ધાતુઓ માટે વિકલ્પ પુરવઠા વ્યવસ્થા વિકસાવવા પર ધ્યાન આપી રહ્યા છે. ભારત માટે આ ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભરતા વધારવી ખૂબ જ મહત્વની છે. ખનિજ તો મળે છે પણ જો તેના શુદ્ધિકરણ અને ધાતુ બનાવવાની પ્રક્રિયા માટે વિદેશી તકનીક અને પુરવઠા પર આધાર રહે તો આત્મનિર્ભરતા પૂર્ણ રીતે પ્રાપ્ત થઈ શકે નહીં.
આઈઆરઈએલની સાત તકનીકોનું વેપારીકરણ આ ખામી દૂર કરવાની દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. આઈઆરઈએલ હવે પોતાની પ્રાયોગિક સફળતાને વ્યાપારી ઉત્પાદન સાથે જોડવા માગે છે. આથી ખાનગી ઉદ્યોગો, નવી કંપનીઓ અને નાના તથા મધ્યમ ઉદ્યોગો માટે નવી તક ઊભી થઈ શકે છે. કોઈ કંપની આ તકનીકનો ઉપયોગ કરીને વ્યાપારી ઉત્પાદન શરૂ કરે તો દેશમાં નવી ઉત્પાદન ક્ષમતા ઊભી થશે. આથી રોજગાર, સંશોધન અને સ્થાનિક પુરવઠા વ્યવસ્થામાં વધારો થઈ શકે છે. આ પહેલ ખાસ કરીને એવા ઉદ્યોગો માટે ઉપયોગી બની શકે છે જેઓ અદ્યતન ધાતુઓ અને ખનિજોના ક્ષેત્રમાં પ્રવેશવા માગે છે.
આઈઆરઈએલના દુર્લભ ધાતુ અને ટાઇટેનિયમ વિષયક કેન્દ્રની સ્થાપનાનો એક મુખ્ય હેતુ આયાતમાં ઘટાડો અને દેશમાં મૂલ્યવર્ધન વધારવાનો છે. કંપનીના જણાવ્યા મુજબ આ કેન્દ્રમાં સ્વદેશી તકનીકોને પ્રાયોગિક સ્તરે દર્શાવીને તેમને વ્યાપારી એકમોમાં રૂપાંતરિત કરવાની દિશામાં કામ કરવામાં આવી રહ્યું છે.
જો આ તકનીકો સફળતાપૂર્વક મોટા પાયે લાગુ થાય તો ભારતને ખનિજોના માત્ર ખનન અને નિકાસથી આગળ વધીને દેશમાં જ શુદ્ધિકરણ અને ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતા ઉત્પાદનો બનાવવામાં મદદ મળી શકે છે.
દુર્લભ ધાતુઓની ઉપલબ્ધતા વધારવા માટે માત્ર નવા ખનિજ સ્ત્રોતો શોધવા પૂરતા નથી. જૂના ઉપકરણોમાં રહેલી ધાતુઓને પાછી મેળવવી પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
આઈઆરઈએલ દ્વારા જૂના કાયમી ચુંબકોમાંથી દુર્લભ ધાતુઓ પાછી મેળવવાની તકનીક વિકસાવવામાં આવી છે. ભવિષ્યમાં વીજ વાહનો અને અન્ય સાધનોની સંખ્યા વધશે ત્યારે આવા જૂના ચુંબકોમાંથી ધાતુ પુનઃપ્રાપ્ત કરવાની જરૂરિયાત પણ વધી શકે છે.
આ રીતે ખનિજોના પુનઃઉપયોગથી કુદરતી સંસાધનો પરનો દબાણ ઘટાડવામાં પણ મદદ મળી શકે છે.
મહત્વપૂર્ણ ખનિજોની ઉપલબ્ધતા હવે માત્ર ઔદ્યોગિક વિકાસનો મુદ્દો રહી નથી. તે આર્થિક સુરક્ષા, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને તકનીકી આત્મનિર્ભરતા સાથે પણ જોડાયેલી છે.
વીજ વાહનો, નવી ઊર્જા, અદ્યતન ઇલેક્ટ્રોનિક સાધનો, સંરક્ષણ અને અંતરિક્ષ જેવા ક્ષેત્રો ઝડપથી વધી રહ્યા છે. આ તમામ ક્ષેત્રો માટે દુર્લભ ધાતુઓ અને વિશિષ્ટ ખનિજોની માંગ વધવાની શક્યતા છે.
આથી ભારત હાલમાં ખનિજોની શોધ, શુદ્ધિકરણ, ધાતુ ઉત્પાદન અને પુનઃપ્રાપ્તિ જેવી સમગ્ર પ્રક્રિયાને મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
Was this story interesting?
