વિદેશથી નહીં, હવે દેશમાં બનશે સંરક્ષણ સામગ્રી, ૪૦૫ વસ્તુઓ પર આયાત પ્રતિબંધ
By Teri meri bat TeamAugust 19, 2026
Photo: Teri meri bat Team
AI Key Highlights
- ભારત સંરક્ષણ ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભરતા હાંસલ કરવા માટે એક મોટું પગલું ભર્યું છે, જેમાં સંરક્ષણ મંત્રાલયે ૪૦૫ સંરક્ષણ સંબંધિત વસ્તુઓની આયાત પર તબક્કાવાર પ્રતિબંધ મૂકતી છઠ્ઠી સ્વદેશીકરણ યાદી જાહેર કરી છે.
- આ પહેલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વિદેશી પુરવઠા પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને દેશમાં જ સંરક્ષણ સામગ્રીનું ઉત્પાદન વધારવાનો છે.
- આ યાદીમાં લડાકુ વિમાનો, હેલિકોપ્ટર, યુદ્ધજહાજો, ટેન્કો, પાયદળનાં લડાયક વાહનો અને ક્ષેપણાસ્ત્ર પ્રણાલીઓ સાથે જોડાયેલા મહત્વપૂર્ણ ભાગો, ઉપકરણો, વધારાના ભાગો અને કાચા માલનો સમાવેશ થાય છે.
- સરકારે ડિસેમ્બર ૨૦૨૬થી ડિસેમ્બર ૨૦૨૯ વચ્ચે દરેક વસ્તુ માટે સ્વદેશીકરણની ચોક્કસ સમયમર્યાદા નક્કી કરી છે.
- આ નિર્ણયથી ભારતના સંરક્ષણ ઉદ્યોગ માટે આશરે ₹૩,૦૭૦ કરોડની નવી વ્યવસાયિક તકો ઊભી થવાનો અંદાજ છે, જે મોટા ઉદ્યોગોથી લઈને નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો (SMEs) તેમજ સ્ટાર્ટઅપ્સને લાભ આપશે.
ભારત સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભરતા વધારવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે. સંરક્ષણ મંત્રાલયે ૪૦૫ સંરક્ષણ સંબંધિત વસ્તુઓની આયાત પર તબક્કાવાર પ્રતિબંધ મૂકવાની છઠ્ઠી સ્વદેશીકરણ યાદી જાહેર કરી છે. આ નિર્ણયનો મુખ્ય હેતુ વિદેશી પુરવઠા પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને દેશમાં જ સંરક્ષણ સામગ્રીનું ઉત્પાદન વધારવાનો છે.
આ યાદીમાં લડાકુ વિમાનો, હેલિકોપ્ટર, યુદ્ધજહાજો, ટેન્કો, પાયદળનાં લડાયક વાહનો અને ક્ષેપણાસ્ત્ર પ્રણાલીઓ સાથે જોડાયેલા મહત્વપૂર્ણ ભાગો, ઉપકરણો, વધારાના ભાગો અને કાચા માલનો સમાવેશ થાય છે. સરકારે દરેક વસ્તુ માટે સ્વદેશીકરણની અલગ સમયમર્યાદા નક્કી કરી છે, જે ડિસેમ્બર ૨૦૨૬થી ડિસેમ્બર ૨૦૨૯ વચ્ચે છે.
સંરક્ષણ ઉત્પાદન વિભાગ દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલી આ છઠ્ઠી સ્વદેશીકરણ યાદીનો હેતુ માત્ર તૈયાર સૈન્ય ઉપકરણોની આયાત ઘટાડવાનો નથી. તેમાં એવા મહત્વપૂર્ણ ભાગો અને સામગ્રીનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે, જે સૈન્યના વિવિધ સાધનોની જાળવણી અને ઉત્પાદન માટે જરૂરી છે.
આ યાદીમાં હળવા હેલિકોપ્ટર, હળવા લડાયક વિમાન, સુખોઈ-૩૦ એમકેઆઈ જેવા લડાકુ વિમાનો, ટેન્કો અને અન્ય સૈન્ય સાધનો સાથે સંકળાયેલા ભાગોનો સમાવેશ થાય છે.
સરકારના જણાવ્યા મુજબ, દરેક વસ્તુ માટે ચોક્કસ સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે. સ્વદેશી ઉત્પાદનની ક્ષમતા સફળતાપૂર્વક વિકસિત થયા બાદ આ વસ્તુઓની ખરીદી ભારતીય ઉદ્યોગ પાસેથી કરવામાં આવશે.
આ નિર્ણયથી ભારતના સંરક્ષણ ઉદ્યોગ માટે મોટું બજાર ઊભું થવાની શક્યતા છે. સરકારના અંદાજ મુજબ આ ૪૦૫ વસ્તુઓના સ્વદેશીકરણથી સ્થાનિક ઉદ્યોગ માટે આશરે ₹૩,૦૭૦ કરોડની વ્યવસાયિક તક ઊભી થઈ શકે છે.
દેશની મોટી સંરક્ષણ કંપનીઓ ઉપરાંત નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો, નવી કંપનીઓ અને સંરક્ષણ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા સ્થાનિક ઉત્પાદકોને પણ આ નિર્ણયથી લાભ મળી શકે છે.
વિદેશમાંથી તૈયાર વસ્તુઓ ખરીદવાને બદલે જો એ જ વસ્તુઓ ભારતમાં બનશે તો સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતા વધશે અને દેશની અંદર રોજગાર તથા સંશોધન માટે નવી તકો ઊભી થઈ શકે છે.
ભારતીય સશસ્ત્ર દળો માટે જરૂરી અનેક સંરક્ષણ વસ્તુઓ વર્ષોથી વિદેશી કંપનીઓ પાસેથી મેળવવામાં આવતી રહી છે. ખાસ કરીને જટિલ યાંત્રિક ભાગો, ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણો, કાચો માલ અને વિવિધ વધારાના ભાગોમાં વિદેશી પુરવઠા પર નિર્ભરતા જોવા મળે છે.
સરકાર હવે ધીમે ધીમે આવી વસ્તુઓનું ઉત્પાદન દેશમાં જ શરૂ કરાવવા માગે છે. આ માટે એક પછી એક સ્વદેશીકરણ યાદીઓ જાહેર કરવામાં આવી રહી છે.
આ નવી યાદી પણ એ જ લાંબા ગાળાની નીતિનો ભાગ છે, જેમાં ભારતને સંરક્ષણ ઉત્પાદન ક્ષેત્રે વધુ આત્મનિર્ભર બનાવવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે.
સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે અત્યાર સુધી ૧૫,૭૦૦થી વધુ સંરક્ષણ વસ્તુઓનું સફળતાપૂર્વક સ્વદેશીકરણ કરવામાં આવ્યું છે. છેલ્લા પાંચ વર્ષ દરમિયાન તેના કારણે અંદાજે ₹૯,૦૦૦ કરોડની આયાતમાં ઘટાડો થયો છે.
આ ઉપરાંત સંરક્ષણ ક્ષેત્રની સરકારી કંપનીઓએ માર્ચ ૨૦૨૬ સુધીમાં સ્થાનિક ઉત્પાદકો પાસેથી આશરે ₹૧૦,૦૦૦ કરોડના ખરીદી આદેશો આપ્યા છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં સ્થાનિક કંપનીઓની ભૂમિકા ધીમે ધીમે વધી રહી છે.
નવી યાદીની વિશેષતા એ છે કે તેમાં માત્ર એક પ્રકારના સૈન્ય સાધનોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો નથી. લડાકુ વિમાનો માટેના ભાગો, હેલિકોપ્ટર માટેની સામગ્રી, ટેન્કોના વધારાના ભાગો, યુદ્ધજહાજો સાથે જોડાયેલા ઉપકરણો અને ક્ષેપણાસ્ત્ર પ્રણાલીઓ માટે જરૂરી સામગ્રીને પણ સ્વદેશી બનાવવાની યોજના છે.
સુખોઈ-૩૦ એમકેઆઈ અને તેજસ જેવા લડાકુ વિમાનો સાથે જોડાયેલી સામગ્રીનો સમાવેશ પણ આ પ્રક્રિયામાં કરવામાં આવ્યો છે. હળવા હેલિકોપ્ટર અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ સૈન્ય સાધનો માટેના ભાગો પણ આ યાદીમાં છે.
સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં આયાત ઘટાડીને સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારવાની નીતિ આત્મનિર્ભર ભારત અભિયાનનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
સરકારનું માનવું છે કે સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભરતા માત્ર આર્થિક દૃષ્ટિએ જ નહીં પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે. જો સૈન્યને જરૂરી સાધનો અને તેના મહત્વપૂર્ણ ભાગો દેશમાં જ ઉપલબ્ધ હોય તો વૈશ્વિક પુરવઠા વ્યવસ્થામાં અડચણ આવે ત્યારે પણ સૈન્યની કામગીરીને જાળવી રાખવામાં મદદ મળી શકે છે.
સ્થાનિક સ્તરે સંશોધન અને નવી તકનીક વિકસાવવાની ક્ષમતામાં પણ વધારો થઈ શકે છે. આત્મનિર્ભર ભારત અભિયાનનો હેતુ એ છે કે દેશ પોતાની જરૂરિયાતો માટે પુરતું ઉત્પાદન કરી શકે, જેથી બાહ્ય આધારણ ઘટી શકે અને દેશની આર્થિક સ્થિતિ મજબૂત બની શકે. સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભરતા એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે જે દેશની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને આર્થિક વિકાસ બંને માટે ફાયદાકારક છે.
ભારત છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી સંરક્ષણ ઉત્પાદનને મજબૂત કરવાની કોશિશ કરી રહ્યું છે. આ પ્રયાસ પરિણામે સંરક્ષણ ઉત્પાદનનું પ્રમાણ વધ્યું છે.
સંરક્ષણ મંત્રી રાજનાથ સિંહે કહ્યું હતું કે ૨૦૨૫-૨૬ ના સાલમાં ભારતનું સ્થાનિક સંરક્ષણ ઉત્પાદન ₹૧.૭૮ લાખ કરોડ સુધી પહોંચ્યું હતું.નિયમો બદલાઈ ગયા છે એટલે ભારતીય કંપનીઓ માટે આ વસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરવાની તક વધી છે. પણ સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં જરૂરી ગુણવત્તા અને વિશ્વસનીયતા મહત્વની છે.
સૈન્યમાં વપરાતા ભાગો કામ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. એટલે સ્થાનિક કંપનીઓ માટે સંશોધન અને ગુણવત્તા નિયંત્રણ મહત્વનું રહેશે.સ્થાનિક કંપનીઓ જો આ માપદંડ પૂર્ણ કરી શકે તો ભારતની જરૂરિયાત પૂરી થશે અને નિકાસની તકો પણ વધશે.
આ ૪૦૫ વસ્તુઓનો સ્વદેશીકરણ સંરક્ષણ પુરવઠામાં મોટો ફેરફાર લાવી શકે છે. પહેલા ખર્ચ વધી શકે છે પણ લાંબા સમયે ખર્ચ ઓછો થઈ શકે છે.સાથે સાથે નવી કુશળતા વિકસશે અને વિવિધ ઉદ્યોગો આ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશી શકશે.
આ પ્રક્રિયા સફળ રહે તો ભારતની સંરક્ષણ જરૂરિયાત માટે વિદેશી કંપનીઓ પરનો આધાર ઘટી શકે છે.
Was this story interesting?
