યુપીઆઈ વપરાશકર્તાઓ માટે મોટા સમાચાર! મોટી રકમના વ્યવહારો પર શુલ્ક લાદવા સરકાર કરી રહી છે વિચારણા

ભારત સરકાર યુપીઆઈ વ્યવસ્થાના લાંબા ગાળાના ખર્ચ અને નાણાકીય ટકાઉપણાને ધ્યાનમાં રાખીને નવી વ્યવસ્થા અંગે વિચાર કરી રહી છે. હાલની ચર્ચા દરમિયાન, સરકાર મોટી રકમના વેપારી વ્યવહારો પર મર્યાદિત શુલ્ક લાદવા અથવા અલગ-અલગ પ્રકારના વ્યવહારો માટે સ્તરવાર પ્રોત્સાહનની વ્યવસ્થા ઉભી કરવા પર વિચાર કરી રહી છે.

યુપીઆઈ વ્યવસ્થાનો કુલ સંચાલન ખર્ચ આશરે 20,700 કરોડ છે, જ્યારે સરકાર તરફથી તેના માટે આશરે 2,000 કરોડની ફાળવણી કરવામાં આવી છે. સામાન્ય લોકો વચ્ચે થતી વ્યક્તિથી વ્યક્તિની ચુકવણી પર શુલ્ક લાદવાનો નિર્ણય લેવાયો નથી.

યુપીઆઈએ સામાન્ય વપરાશકર્તાઓ માટે ડિજિટલ ચુકવણી ખૂબ સરળ બનાવી છે. મોબાઈલ ફોન દ્વારા થોડા સેકન્ડમાં પૈસા મોકલી શકાય છે અને દુકાનદારને પણ ચુકવણી તરત મળી જાય છે. પરંતુ આ વ્યવસ્થા પાછળ બેંકો, ચુકવણી સંસ્થાઓ, તકનીકી માળખું, સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને સર્વર સહિતની વિશાળ વ્યવસ્થા કામ કરે છે.

સરકારના વિચારાધીન વિકલ્પોમાં સૌથી વધુ ચર્ચા મોટી રકમના વેપારી વ્યવહારો પર વેપારી છૂટ દર લાગુ કરવાની છે. હાલની ચર્ચા મુજબ 2,000થી વધુની ચુકવણી કરનારા મોટા વેપારીઓ માટે નાનો દર રાખવાની શક્યતા છે. એક અહેવાલ મુજબ આ દર અડધા ટકાથી ઓછો હોઈ શકે છે, જોકે અંતિમ દર અંગે હજી નિર્ણય થયો નથી.

સામાન્ય વપરાશકર્તાઓ માટે યુપીઆઈ ચુકવણી મફત જ રહેશે. સરકાર તરફથી સ્પષ્ટીકરણ આપવામાં આવ્યું છે કે સામાન્ય વપરાશકર્તાઓ માટે યુપીઆઈ ચુકવણી મફત જ રહેશે.

આ વાત સમજી શકાય છે કે હાલની સ્થિતિમાં મોટા ભાગના લોકોની નાની ચુકવણીઓ પર શુલ્ક લાગી શકે એવી કોઈ જાહેરાત નથી. જેમ કે કોઈ ચા પીવાની કે કરિયાણું ખરીદવાની ચુકવણી માટે બધાને અલગથી ચાર્જ ચૂકવવો પડે એવું હજુ સુધી થયું નથી. સરકાર એ વાતની ખાતરી કરવા માંગે છે કે લોકોને ડિજિટલ ચુકવણી માટે શુલ્ક ચૂકવવું ન પડે.

રૂ. 2000 સુધીના વ્યવહારો માટે યુપીઆઈની નીતિ અગાઉથી જ મહત્વપૂર્ણ રહી છે. આ વિશે સરકારે વિશેષ યોજના બનાવી હતી, જેમાં નાના વેપારીઓને શુલ્ક શૂન્ય રાખવામાં આવ્યું હતું અને તેમને પ્રોત્સાહન આપવાની જોગવાઈ હતી. જો કે આ પ્રોત્સાહન માત્ર રૂ. 2000 સુધીના વ્યવહારો માટે જ હતું.

હવે સરકાર એક નવો મોડલ વિચારી રહી છે. તેમાં શુલ્કની જગ્યાએ સ્તરવાર પ્રોત્સાહન આપવાની શક્યતા છે. આમ કરવાથી નાના અને મોટા વેપારીઓ માટે અલગ વ્યવસ્થા હોઈ શકે.

આ મોડલથી સરકાર બે બાબતો જાળવવા માંગે છે—નાની ચુકવણીને પ્રોત્સાહન આપવું અને મોટા વ્યવહારો માટે થોડો ખર્ચ સંભાળવો.

સરકાર જણાવ્યું છે કે સામાન્ય લોકોને કોઈ પણ ચાર્જ ચૂકવવો ન પડે. વ્યક્તિ વિશે વ્યક્તિ ચુકવણી મફત રહેશે. મોટા વેપારીઓ માટે જો શુલ્ક લાગે તો તે નાનો અને મર્યાદિત રહેશે.

આ સ્પષ્ટીકરણ લોકોમાં ઊભી થયેલી ચિંતાઓને દૂર કરવાનો હેતુ છે. સરકાર યુપીઆઈની વ્યવસ્થાને લાંબા સમય સુધી ચાલુ રાખવા માંગે છે. આ વ્યવસ્થાની કુલ ખર્ચ ખૂબ મોટો છે અને સરકાર તેની સામે તેટલી જ રકમ ફાળવે છે. આ કારણે નાણાકીય સ્થિરતાનો સવાલ ઊભો થાય છે.

યુપીઆઈ ભારતમાં ડિજિટલ ચુકવણીનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ બની ગયું છે. ઘણા વેપારીઓ અને લોકો તેનો ઉપયોગ કરે છે. આટલો મોટો પાયો હોવા છતાં તેની નાની ચુકવણીઓ પણ કુલ મળીને મોટી રકમ બની શકે છે.

સરકાર જાણે છે કે યુપીઆઈની વ્યવસ્થાની મજબૂત અને સ્થિર રીતે ચાલુ રાખવાનું જરૂરી છે. આ માટે તેની નીતિઓનો સારો અભ્યાસ કરવો જરૂરી છે.     

જો મોટા વ્યવસાયો પર શુલ્ક લાગુ થાય તો તેનો સીધો અસર એમના ખર્ચ પર પડશે. મોટા વ્યવસાયોમાં દરરોજ મોટી સંખ્યામાં ઊંચી રકમના વ્યવહારો થાય છે. તેથી ખૂબ નાનો દર પણ મોટા પ્રમાણમાં કુલ ખર્ચ ઊભો કરી શકે છે.

સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે વ્યવસાયો આ ખર્ચ પોતે ઉઠાવશે કે ગ્રાહકો પાસેથી વસૂલવાનો પ્રયાસ કરશે. સરકાર માટે પણ તે મહત્વપૂર્ણ છે કે યુપીઆઈનો ઉપયોગ કરનારા ગ્રાહકો પર વધારાનો બોજ ન આવે.

નાની દુકાનો માટે ડિજિટલ ચુકવણી સ્વીકારવી ખૂબ મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે. જો દરેક નાની ચુકવણી પર વ્યવસાયોને વધારાનો ખર્ચ કરવો પડે તો કેટલાક નાના વ્યવસાયો ફરીથી રોકડ ચુકવણી તરફ વળી શકે છે.

સરકાર નાના વ્યવસાયો માટે ઓછા મૂલ્યના વ્યવહારો પર પ્રોત્સાહન આપતી આવી છે. વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫ની યોજના હેઠળ ₹૨,૦૦૦ સુધીના નાના વેપારી વ્યવહારો માટે ૦.૧૫ ટકા પ્રોત્સાહન નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું.

નવી વ્યવસ્થા બનાવતી વખતે પણ આ વર્ગને સુરક્ષિત રાખવો મહત્વપૂર્ણ રહેશે. સરકારના તાજેતરના નિવેદન મુજબ સામાન્ય વપરાશકર્તાઓ પાસેથી યુપીઆઈ વ્યવહાર માટે સીધો ચાર્જ વસૂલવાનો નિર્ણય લેવાયો નથી. વ્યક્તિથી વ્યક્તિના વ્યવહારો પણ મફત રહેશે.

ચર્ચા મુખ્યત્વે મોટા વ્યવસાયો દ્વારા કરવામાં આવતી ઊંચી રકમની ચુકવણીઓ અંગે છે. આથી હાલમાં ‘હવે દરેક યુપીઆઈ ચુકવણી પર ચાર્જ લાગશે’ એવી વાત સાચી નથી.

મોટી રકમના વ્યવહારોની સંખ્યા કુલ વ્યવહારોમાં ઓછી હોવા છતાં તેમની કુલ નાણાકીય કિંમત ઘણી મોટી હોય છે. એટલે નીતિ બનાવનારાઓ માટે એક વિકલ્પ એવો છે કે સામાન્ય નાની ચુકવણીઓને મફત રાખવામાં આવે અને મોટા વ્યવહારોમાંથી નાનો ખર્ચ વસૂલવામાં આવે.

આ રીતે યુપીઆઈના સામાન્ય ઉપયોગ પર અસર કર્યા વગર વ્યવસ્થાને નાણાકીય રીતે વધુ ટકાઉ બનાવવાનો પ્રયાસ થઈ શકે છે. આ વિચારને કારણે જ મોટી રકમના વ્યવહારો માટે મર્યાદિત દરની ચર્ચા થઈ રહી છે.

જો યોગ્ય રીતે અમલ કરવામાં આવે તો નવી આવક વ્યવસ્થા યુપીઆઈના માળખાને વધુ મજબૂત કરવામાં મદદ કરી શકે છે. વધુ આવકથી બેંકો અને ચુકવણી વ્યવસ્થાઓને સુરક્ષા, સર્વર ક્ષમતા, છેતરપિંડી અટકાવવાની વ્યવસ્થા અને તકનીકી સુધારામાં વધુ રોકાણ કરવાની તક મળી શકે છે.

પરંતુ જો શુલ્ક વધારે રાખવામાં આવે અથવા તેનો બોજ ગ્રાહકો પર નાખવામાં આવે તો ડિજિટલ ચુકવણીની વૃદ્ધિ પર નકારાત્મક અસર પણ થઈ શકે છે. આથી સરકાર માટે સંતુલન જાળવવું સૌથી મોટો પડકાર રહેશે.

હાલની ચર્ચાઓ અને અહેવાલો પરથી સ્પષ્ટ છે કે સરકાર યુપીઆઈની આવક વ્યવસ્થામાં ફેરફાર અંગે ગંભીરતાથી વિચાર કરી રહી છે. પરંતુ ચોક્કસ દર, કઈ શ્રેણીના વેપારીઓ પર લાગુ થશે અને કઈ રકમથી ઉપરના વ્યવહારો પર શુલ્ક લાગશે—આ અંગે અંતિમ નિયમો જાહેર થયા નથી. એટલે હાલમાં કોઈ ચોક્કસ ટકાવારીને અંતિમ માનવી યોગ્ય નથી.