વિદેશી રોકાણમાં ભારતની નવી રણનીતિ! ટૂંકા ગાળાના નાણાં બાદ હવે લાંબા ગાળાના રોકાણ પર ભાર

ભારત હવે વિદેશી મૂડી મેળવવાની પોતાની નીતિમાં એક મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. થોડા સમયથી શેરબજાર અને ઋણબજારમાં ઝડપથી આવતાં-જતાં વિદેશી નાણાંને આકર્ષવા પર ભાર રહ્યો હતો, પરંતુ હવે સરકારનું ધ્યાન એવી વિદેશી મૂડી તરફ વધુ વળી રહ્યું છે જે લાંબા સમય સુધી દેશમાં રહે, કારખાનાં ઉભાં કરે, રોજગારી વધારે અને અર્થતંત્રની ઉત્પાદન ક્ષમતા મજબૂત બનાવે. તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર, સરકાર મોટી સીધી વિદેશી મૂડીના પ્રસ્તાવોને મંજૂરી આપવાની પ્રક્રિયા વધુ સરળ બનાવવાની દિશામાં વિચાર કરી રહી છે.

સરળ ભાષામાં કહીએ તો, ભારત હવે માત્ર ઝડપથી આવતાં અને ઝડપથી બહાર નીકળી જતા નાણાં પાછળ દોડવા કરતાં લાંબા સમય માટે દેશમાં રોકાણ કરનારા રોકાણકારોને વધુ મહત્વ આપવા માગે છે.

વિદેશી રોકાણને સમજવા માટે સૌપ્રથમ બે પ્રકારની મૂડી વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે.

એક પ્રકારની મૂડી શેર, ઋણપત્રો અને અન્ય નાણાકીય સાધનોમાં રોકાણ કરે છે. બજારમાં સારો નફો દેખાય તો આવી મૂડી ઝડપથી ભારતમાં આવી શકે છે, પરંતુ પરિસ્થિતિ બદલાય, વ્યાજદરમાં વધારો થાય અથવા વૈશ્વિક બજારમાં જોખમ વધે તો એ જ મૂડી ઝડપથી પાછી પણ જઈ શકે છે.

આવી મૂડીને સામાન્ય રીતે ચંચળ અથવા ટૂંકા ગાળાની મૂડી તરીકે જોવામાં આવે છે.

તે અર્થતંત્રમાં નાણાંનો પ્રવાહ વધારવામાં મદદ કરી શકે છે, પરંતુ તેની અસ્થિરતા ચલણ અને શેરબજારમાં અચાનક ચડાવ-ઉતાર પણ લાવી શકે છે.

વિદેશી રોકાણકારો ભારતમાં નાણાં રોકે છે, ત્યારે તેઓ એકદમ સીધા રોકાણ કરે છે. તેઓ ભારતમાં કારખાનું બનાવે છે, ઉત્પાદન એકમ સ્થાપે છે, નવી કંપનીમાં રોકાણ કરે છે અથવા લાંબા સમય સુધી વ્યવસાય ચલાવે છે. તેથી, આ પૈસા એક દિવસમાં દેશ છોડતા નથી.

આ પૈસા સાથે, નવી ટેકનોલોજી, કુશળતા, રોજગારી અને ઉત્પાદન ક્ષમતા પણ આવી શકે છે. ભારત માટે આ પૈસા ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. સરકાર હવે લાંબા ગાળાના રોકાણને વધુ આકર્ષવા માંગે છે.

તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, સરકાર મોટી રોકાણ યોજનાઓ માટે મંજૂરીની મર્યાદા વધારવા વિશે વિચાર કરી રહી છે. હાલમાં, 5,000 કરોડ રૂપિયાથી વધુના રોકાણ માટે કેબિનેટ સમિતિની મંજૂરી જરૂરી છે.

હવે, આ મર્યાદા 15,000 કરોડ રૂપિયા કરવાની દરખાસ્ત કરવામાં આવી રહી છે. જો આ ફેરફાર થાય, તો 5,000 થી 15,000 કરોડ રૂપિયાના મોટા રોકાણ પ્રસ્તાવો માટે પ્રક્રિયા સરળ બની શકે છે.

આ ફેરફારનો મુખ્ય હેતુ મોટા રોકાણકારો માટે વહીવટી પ્રક્રિયા સરળ બનાવવાનો અને સરકારનું ધ્યાન મોટા અને વ્યૂહાત્મક રોકાણો પર કેન્દ્રિત કરવાનો છે.

ભારતની અર્થવ્યવસ્થા ઝડપથી વધી રહી છે. આગામી વર્ષોમાં, ઉત્પાદન, બંદરો, વીજળી, પરિવહન, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, દવા ઉદ્યોગ, વાહન ઉદ્યોગ અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં મોટા પાયે રોકાણની જરૂર પડશે.

માત્ર સરકારી નાણાંથી આટલી મોટી જરૂરિયાત પૂરી કરવી મુશ્કેલ છે. ખાનગી અને વિદેશી મૂડીની પણ જરૂર પડશે.

જો વિદેશી કંપની ભારતમાં લાંબા ગાળાનું ઉત્પાદન કેન્દ્ર બનાવે, તો માત્ર મૂડી જ નહીં, પરંતુ તેની સાથે નવી ટેકનોલોજી, વૈશ્વિક પુરવઠા વ્યવસ્થા અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારો સુધી પહોંચવાની તક પણ આવી શકે છે.

સરકાર માટે, “કેટલા રૂપિયા આવ્યા?” કરતાં “કયા પ્રકારનું રોકાણ આવ્યું અને તે કેટલા સમય માટે રહેશે?” એ પ્રશ્ન વધુ મહત્વપૂર્ણ બની રહ્યો છે.

ભારતે વિદેશી મૂડીના પ્રવાહને મજબૂત બનાવવા માટે છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં અનેક નીતિગત પગલાં લીધાં છે. તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, ભારતીય રિઝર્વ બેંકના પગલાં અને વિદેશી રોકાણને પ્રોત્સાહન આપતી નીતિઓને કારણે જૂનથી આશરે 41 અબજ અમેરિકી ડોલરના વિદેશી નાણાંના પ્રવાહને મદદ મળી છે.

ભારતીય ઋણબજારમાં પણ લગભગ 7 અબજ અમેરિકી ડોલરનો વિદેશી પ્રવાહ નોંધાયો હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે. જુલાઈ અને ઓગસ્ટ દરમિયાન ભારતીય શેરબજારમાં પણ વિદેશી રોકાણકારોની ફરી ખરીદી જોવા મળી હોવાનું જણાવાયું છે.

આ દર્શાવે છે કે ભારત ટૂંકા ગાળાના નાણાંને પૂર્ણપણે અવગણી રહ્યું નથી. પરંતુ હવે તેની સાથે લાંબા ગાળાના સીધા રોકાણને પણ વધુ મહત્વ આપવામાં આવી રહ્યું છે.

વિદેશી મૂડીના પ્રવાહનો એક મહત્વપૂર્ણ ફાયદો ભારતીય ચલણ માટે પણ થઈ શકે છે. જ્યારે દેશમાં મોટી માત્રામાં વિદેશી ચલણ આવે છે ત્યારે તેની ઉપલબ્ધતા વધે છે. તેનાથી રૂપિયાની અસ્થિરતા ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.

તાજેતરના અહેવાલમાં એક વૈશ્વિક બેંકના ભારતીય ખજાના વિભાગના વડાએ જણાવ્યું હતું કે મૂડી પ્રવાહ અને કેટલીક નીતિગત પહેલોને કારણે રૂપિયા પરનો દબાણ નિયંત્રિત કરવામાં મદદ મળી રહી છે. તેમના અંદાજ મુજબ ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં રૂપિયા અને અમેરિકી ચલણ વચ્ચેનો દર આશરે 94થી 96ની વચ્ચે રહી શકે છે.

અલબત્ત, રૂપિયાના મૂલ્ય પર કાચા તેલના ભાવ, વૈશ્વિક વ્યાજદર, વેપાર ખાધ અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારની સ્થિતિ જેવા અનેક પરિબળો અસર કરે છે.

વિદેશી કંપની જ્યારે ભારતમાં ઉત્પાદન એકમ સ્થાપે છે ત્યારે માત્ર કંપનીને જ ફાયદો થતો નથી. તેની આસપાસ પરિવહન, પેકેજિંગ, કાચો માલ, જાળવણી, સેવાઓ અને અન્ય નાના-મોટા વ્યવસાયો ઊભા થઈ શકે છે.

આ રીતે એક મોટા રોકાણની અસર સમગ્ર સ્થાનિક અર્થતંત્ર પર પડી શકે છે.

જો રોકાણ ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં આવે તો નિકાસ વધારવામાં પણ મદદ મળી શકે છે. ભારત હાલમાં વૈશ્વિક પુરવઠા વ્યવસ્થામાં પોતાની ભૂમિકા વધારવા માગે છે, તેથી લાંબા ગાળાની વિદેશી મૂડી આ દિશામાં મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

મોટા વિદેશી રોકાણને આકર્ષવું એ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ તે જેટલું જ મહત્વનું છે કે આ રોકાણ ઉત્પાદક ક્ષેત્રોમાં ખરેખર આવે. જો વિદેશી મૂડી માત્ર નાણાકીય સંપત્તિ ખરીદવામાં જાય અને થોડા સમય પછી બહાર નીકળી જાય, તો તેની અસર મર્યાદિત રહી શકે છે.

પરંતુ જો તે મૂડી કારખાનાં, સંશોધન કેન્દ્રો, ઉત્પાદન એકમો, નવી ટેકનોલોજી અને રોજગારી ઊભી કરવામાં વપરાય, તો દેશને લાંબા ગાળાનો ફાયદો મળે છે. આથી હવે ભારત માટે પડકાર માત્ર રોકાણની રકમ વધારવાનો નથી, પરંતુ રોકાણની ગુણવત્તા અને તેની લાંબા ગાળાની અસર સુધારવાનો છે.

ભારતની નવી નીતિને એક વાક્યમાં સમજવી હોય તો કહી શકાય કે હવે ધ્યાન ઝડપથી આવતા નાણાં કરતાં લાંબા સમય સુધી રહેતી મૂડી તરફ છે. ટૂંકા ગાળાની વિદેશી મૂડી બજારમાં પ્રવાહિતા વધારી શકે છે અને રૂપિયાને મદદ કરી શકે છે, પરંતુ લાંબા ગાળાનું સીધું રોકાણ દેશની ઉત્પાદન ક્ષમતા અને રોજગારીમાં વધુ ઊંડો ફેરફાર લાવી શકે છે.

આથી મોટા રોકાણ માટે મંજૂરીની પ્રક્રિયા સરળ બનાવવાની દરખાસ્તને ભારતની લાંબા ગાળાની આર્થિક વ્યૂહરચનાનો ભાગ માનવામાં આવી રહી છે.