હોર્મુઝ જળમાર્ગની અસ્થિરતાથી મુશ્કેલી વધી

By Teri meri bat TeamSeptember 7, 2026

Photo: Teri meri bat Team

AI Key Highlights

આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં તીવ્ર ઉછાળો જોવા મળી રહ્યો છે, જે મુખ્યત્વે હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં વધતી અસ્થિરતા અને ઓપેક પ્લસ દ્વારા ઓક્ટોબર માટે ઉત્પાદન સ્તરો જાળવી રાખવાના નિર્ણયને કારણે છે.
પશ્ચિમ એશિયામાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના સૈન્ય સંઘર્ષે આ મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા પરિવહન માર્ગ પર પુરવઠાની ચિંતા ઊભી કરી છે, જેના પરિણામે જહાજોની અવરજવર મે મહિના પછીના સૌથી નીચા સ્તરે પહોંચી ગઈ છે.
આ પરિબળોને લીધે બ્રેન્ટ ક્રૂડનો ભાવ પ્રતિ બેરલ ૯૬ ડોલરથી ઉપર ગયો છે અને ૧૦૦ ડોલરના મનોવૈજ્ઞાનિક સ્તર તરફ આગળ વધી રહ્યો છે.
ક્રૂડના ભાવમાં આ વધારો વૈશ્વિક સ્તરે ઊર્જા ખર્ચમાં વધારો કરી શકે છે, જેનાથી મોંઘવારીનું દબાણ વધશે અને કેન્દ્રીય બેંકો માટે વ્યાજદરના નિર્ણયો જટિલ બનશે.
ભારત માટે આ સ્થિતિ ખાસ પડકારજનક છે, કારણ કે તે તેની ૯૦ ટકા જેટલી કાચા તેલની જરૂરિયાત આયાત કરે છે.

અંતરરાષ્ટ્રીય કાચા તેલના બજારમાં એક વખત ફરી મોટો ઉછાળો જોવા મળી રહ્યો છે. પશ્ચિમ એશિયામાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા સૈન્ય સંઘર્ષને કારણે તેલના પુરવઠાની ભયનાક સ્થિતિ ઉભી થઈ ગઈ છે. બીજી તરફ, ઓપેક પ્લસે ઓક્ટોબર માટે પોતાના ઉત્પાદન પર કોઈ ફેરફાર કર્યો નથી. આ બંને બાબતોના કારણે બ્રેન્ટ કાચા તેલનો ભાવ પ્રતિ બેરલ ૯૬ ડોલરથી ઉપર જઈ ગયો છે. હવે બજાર લગભગ ૧૦૦ ડોલરના મહત્વપૂર્ણ સ્તર તરફ જોઈ રહ્યું છે.

સપ્તાહના અંતે બ્રેન્ટ કાચા તેલનો ભાવ લગભગ 8 ટકા વધીને 96.28 ડોલર થયો હતો. અમેરિકાના કાચા તેલનો ભાવ પણ લગભગ 10 ટકા વધ્યો હતો. સોમવારે બંને કિંમતોમાં વધારો ચાલુ રહ્યો હતો. આ ઉછાળાનું મુખ્ય કારણ હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં વધતી અસ્થિરતા છે. હોર્મુઝ જળમાર્ગ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા પરિવહન માર્ગોમાંનો એક છે. મધ્યપૂર્વના તેલ ઉત્પાદક દેશોમાંથી એશિયા અને અન્ય બજારો તરફ જતા મોટા પ્રમાણમાં કાચા તેલ અને અન્ય ઊર્જા આ માર્ગ પરથી આવે છે. જો આ માર્ગ પર અસર થાય તો બજારમાં તરત જ પુરવઠાની ચિંતા ઊભી થાય છે. હાલના સંઘર્ષ દરમિયાન આ માર્ગ પરથી પસાર થતા જહાજોની સંખ્યા ઘટી ગઈ છે. હાલના અહેવાલ મુજબ દરરોજ સરેરાશ આશરે ૧૦ માલવાહક જહાજો જ આ માર્ગ પર જઈ રહ્યા છે. આ મે પછીનું સૌથી નીચું સ્તર છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની અથડામણોએ આ પરિસ્થિતિને વધુ ખરાબ બનાવી છે. બજાર માટે સૌથી મોટો ખતરો એ છે કે જો હોર્મુઝમાંથી તેલનો પુરવઠો લાંબા સમય સુધી મર્યાદિત રહેશે તો વિશ્વના અનેક દેશોમાં ઊર્જાની કિંમત વધી શકે છે. ઓપેક પ્લસની બેઠકમાં તેલ ઉત્પાદનની વર્તમાન નીતિ જાળવી રાખવાનો નિર્ણય કરવામાં આવ્યો છે. તેથી ઓક્ટોબરમાં વધારાનો પુરવઠો લાવવાની જાહેરાત થયેલી નથી. આ નિર્ણય માત્ર એક સમાચાર નથી, પણ બજાર માટે મહત્વનો નિર્ણય છે. સામાન્ય રીતે જ્યારે પુરવઠો ઘટે ત્યારે ઉત્પાદકો વધારાથી ઉત્પાદન કરે છે. પરંતુ હાલની સ્થિતિમાં સભ્ય દેશો સાવચેતીપૂર્વક વિચાર કરીને આગળ વધી રહ્યા છે. આગામી વર્ષ માટેના ઉત્પાદન ક્વોટા નક્કી કરવા પહેલાં સભ્ય દેશોની ક્ષમતા અને બજારની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવાની જરૂર છે. તેલ બજારમાં ૧૦૦ ડોલર પ્રતિ બેરલનું સ્તર માત્ર આંકડો નથી. તે કોઈ માનસિક સીમા તરીકે ગણાય છે. આ સ્તરે પહોંચતાં બજારને અસર થઈ શકે છે.પ્રતિ બેરલ ૧૦૦ ડોલર થયેલો હોય તો ઘણા ક્ષેત્રોમાં ખર્ચ વધી શકે છે. વાહનો, ખેતી, ઉદ્યોગ અને માલ પરિવહન જેવા ક્ષેત્રોને અસર થઈ શકે છે.

ઊર્જાની કિંમત વધે તો મોંઘવારી પર દબાણ વધી શકે છે. જો તેલ લાંબા સમય સુધી ઊંચા સ્તરે રહે તો બેંકોને વ્યાજદર વિશે નિર્ણય કરવો મુશ્કેલ બની શકે છે. તેલના ભાવ વધવાથી ભારત માટે ખાસ મુશ્કેલી ઊભી થઈ છે, કારણ કે દેશ પોતાની જરૂરિયાતનો લગભગ ૯૦ ટકા કાચા તેલ આયાત કરે છે. એટલે કે જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલ મોંઘું થાય છે, ત્યારે ભારતને તેની આયાત કરવા માટે વધુ પૈસા આપવા પડે છે. હાલના આંકડા કહે છે કે કાચા તેલનો ભાવ હવે ૧૦૦ ડોલરની નજીક પહોંચી ગયો છે. સપ્ટેમ્બરની શરૂઆતમાં તે ૯૯.૩૫ ડોલર પ્રતિ બેરલના સ્તરે હતો, અને જુલાઈ કરતાં તે સપ્ટેમ્બરમાં સરેરાશ ભાવ ઘણો ઊંચો રહ્યો છે.જો તેલના ભાવ ઊંચા રહે તો ભારતને વિદેશી ચલણમાં વધુ પૈસા ખર્ચવા પડી શકે છે. આને કારણે વેપાર ખાધ અને ચાલુ ખાતાની ખાધ પર દબાણ આવી શકે છે. તેના કારણે સ્થાનિક મોંઘવારી પણ વધી શકે છે. કાચા તેલના ઊંચા ભાવથી ભારતીય રૂપિયા પર દબાણ પડી શકે છે. કારણ કે આયાત કરનારાઓને તેલ ખરીદવા માટે વધુ ડોલરની જરૂર હોય છે. જો ડોલરની માંગ વધે તો રૂપિયો નબળો પડી શકે છે. હાલ ભારતીય રિઝર્વ બેંકના હસ્તક્ષેપને કારણે રૂપિયા પરનું દબાણ થોડું નિયંત્રિત રહ્યું છે. તાજેતરમાં રૂપિયો લગભગ ૯૪.૪૬ થી ૯૪.૫૦ પ્રતિ ડોલરના સ્તરે ખુલવાની ધારણા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. જોકે બજારમાં એવી ચિંતા છે કે જો બ્રેન્ટનો ભાવ લાંબા સમય સુધી ૧૦૦ ડોલરથી ઉપર રહે તો રૂપિયાને વધુ દબાણ સહન કરવું પડી શકે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવ વધ્યા હોવા છતાં, ભારતમાં ૭ સપ્ટેમ્બરે પેટ્રોલ અને ડીઝલના સ્થાનિક ભાવમાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો ન હતો. એટલે કે આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવમાં વધારો થયો હોય તો તરત જ સ્થાનિક પંપ પર ભાવ વધે તેવું જરૂરી નથી. સ્થાનિક ઇંધણના ભાવ નક્કી કરતી વખતે કંપનીઓ અનેક પરિબળો ધ્યાનમાં લે છે. તેમાં આંતરરાષ્ટ્રીય કાચા તેલનો ભાવ, રૂપિયાની કિંમત, કર, પરિવહન ખર્ચ અને સ્થાનિક બજારની સ્થિતિનો સમાવેશ થાય છે. પરંતુ જો વૈશ્વિક ભાવ લાંબા સમય સુધી ઊંચા રહે તો સ્થાનિક બજાર પર પણ દબાણ વધવાની શક્યતા રહે છે.તેલ ફક્ત વાહનો માટેનું ઇંધણ નથી. તેનો ઉપયોગ અર્થતંત્રના ઘણા ક્ષેત્રોમાં થાય છે.ટ્રક અને જહાજ દ્વારા માલ લાવવાનો ખર્ચ મોંઘો થાય તો, વસ્તુઓને એક જગ્યા થી બીજી જગ્યા લાવવા ખર્ચ વધે છે. કૃષિ ક્ષેત્રમાં ડીઝલનો ઉપયોગ થાય છે, જેથી ખેતી ખર્ચ પર અસર થઈ શકે છે. પ્લાસ્ટિક, રસાયણ અને અન્ય ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનો માટે પેટ્રોલિયમ આધારિત કાચા માલનો ઉપયોગ થાય છે.આથી કાચા તેલની કિંમત લાંબા સમય સુધી વધતી રહે તો મોંઘવારી પર વ્યાપક દબાણ ઊભું થઈ શકે છે.

Was this story interesting?