ભારત કેમ ખરીદવા માગે છે 1,000 કિમી રેન્જવાળા AI ડ્રોન? જાણો શું છે તેની ખાસિયત
By Teri meri bat TeamAugust 10, 2026
Photo: Teri meri bat Team
AI Key Highlights
- આધુનિક યુદ્ધનું સ્વરૂપ ઝડપથી બદલાઈ રહ્યું છે, જેમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), ડ્રોન ટેક્નોલોજી અને સ્વાર્મ સિસ્ટમ્સ નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી રહી છે.
- ભારત પણ તેની સંરક્ષણ જરૂરિયાતો માટે 1,000 કિલોમીટરથી વધુની રેન્જ ધરાવતા AI-આધારિત લોઇટરિંગ મ્યુનિશન્સ અને ડ્રોન વિકસાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે.
- "શેષનાગ-150" જેવા પ્રોજેક્ટ્સ આ દિશામાં પ્રગતિ દર્શાવે છે, જોકે તેની વિગતો વિકાસકર્તાના દાવાઓ પર આધારિત છે.
- આ ડ્રોન પરંપરાગત સર્વેલન્સ ડ્રોનથી વિપરીત, એકતરફી હુમલા માટે ડિઝાઇન કરાયેલા "એક્સપેન્ડેબલ" પ્લેટફોર્મ છે, જે મિશન પૂરું થયા પછી પરત ફરવાને બદલે પોતાને નષ્ટ કરી દે છે.
- તેમની લાંબી રેન્જ દૂરથી હુમલો કરવાની ક્ષમતા પ્રદાન કરે છે, જેનાથી જોખમી વિસ્તારોમાં સીધા પ્રવેશની જરૂરિયાત ઘટે છે, જે ભારત જેવા વિશાળ દેશ માટે વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ છે.
યુદ્ધનું સ્વરૂપ ઝડપથી બદલાઈ રહ્યું છે. એક સમય હતો જ્યારે લાંબા અંતરના હુમલા માટે મોટા અને મોંઘા મિસાઇલ સિસ્ટમ પર આધાર રાખવો પડતો હતો. હવે AI, ડ્રોન ટેક્નોલોજી અને સ્વોર્મ સિસ્ટમના કારણે યુદ્ધના મેદાનમાં એક નવી જ પ્રકારની ક્ષમતા વિકસિત થઈ રહી છે.
ભારત પણ આ બદલાતી ટેક્નોલોજી પર ખાસ ધ્યાન આપી રહ્યું છે. દેશની રક્ષા જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને લાંબા અંતર સુધી પહોંચી શકે તેવા લોિટરિંગ મ્યુનિશન અને AI આધારિત ડ્રોન વિકસાવવામાં આવી રહ્યા છે. આવા ડ્રોનનો મુખ્ય વિચાર એ છે કે તેઓ માનવ પાઇલટ પર સંપૂર્ણ નિર્ભર રહ્યા વગર લાંબા અંતર સુધી જઈ શકે અને મિશન પૂર્ણ થયા બાદ પરત ફરવાને બદલે એક વખતના ઉપયોગ માટે બનાવવામાં આવે.
ભારતમાં વિકસાવવામાં આવી રહેલા Sheshnaag-150 જેવા સિસ્ટમ વિશેના અહેવાલોમાં 1,000 કિમીથી વધુની મહત્તમ રેન્જ અને લાંબી endurance જેવી ક્ષમતાઓનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. જોકે, આ પ્રકારની લશ્કરી ક્ષમતાઓ અંગેના કેટલાક આંકડા વિકાસકર્તા અથવા મીડિયા અહેવાલો પર આધારિત હોય છે અને સત્તાવાર રીતે દરેક વિગતની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ થયેલી હોય એવું જરૂરી નથી.
આવા ડ્રોનને સામાન્ય રીતે loitering munition અથવા એકતરફી હુમલા માટેના ડ્રોન તરીકે સમજવામાં આવે છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો તે પરંપરાગત surveillance drone જેવો નથી, જે મિશન બાદ પાછો આવી શકે.
તેનું ડિઝાઇન ફિલોસોફી અલગ છે—ડ્રોન લાંબા અંતર સુધી જઈ શકે, ચોક્કસ વિસ્તારમાં રહેીને જરૂરી માહિતી અથવા લક્ષ્ય શોધી શકે અને મિશન પૂર્ણ થયા બાદ પોતે જ નષ્ટ થઈ શકે.
આ કારણે આવા સિસ્ટમને “expendable” અથવા “attritable” પ્લેટફોર્મ તરીકે પણ જોવામાં આવે છે. તેનો અર્થ એ છે કે એક ડ્રોન ગુમાવવાથી સૈન્યને અત્યંત મોંઘી પરંપરાગત સિસ્ટમ જેટલું નુકસાન ન થાય.
AIનો ઉપયોગ આવા ડ્રોનમાં અનેક પ્રકારની સ્વાયત્ત ક્ષમતાઓ માટે થઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, onboard sensorsમાંથી મળતી માહિતીનું વિશ્લેષણ, માર્ગમાં ફેરફાર, વસ્તુઓની ઓળખ અને મર્યાદિત પરિસ્થિતિમાં માનવીય નિયંત્રણ વિના navigation જેવી ક્ષમતાઓ વિકસાવવામાં આવી રહી છે.
આ ખાસ કરીને એવા વિસ્તારમાં મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે જ્યાં GPS અથવા radio communicationમાં વિક્ષેપ કરવામાં આવે.
યુક્રેનના યુદ્ધમાં પણ AI-enabled dronesનો ઉપયોગ electronic warfare દરમિયાન navigation અને target recognition માટે કરવાની દિશામાં ઝડપથી વિકાસ થયો છે. Reutersના અહેવાલ મુજબ, AI આધારિત સિસ્ટમોનો એક હેતુ એ છે કે drone સાથેનો communication link તૂટી જાય અથવા signal jamming થાય છતાં તે પોતાની કામગીરીનો અંતિમ તબક્કો પૂર્ણ કરી શકે.
1,000 કિમી સુધીની રેન્જનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે તે ડ્રોનને દૂરથી જ હુમલો કરવાની ક્ષમતા આપે છે. આનો અર્થ એ છે કે ડ્રોનને સીધા જોખમી વિસ્તારમાં જવાની જરૂરિયાત નથી. લાંબા અંતરની અનમેન્ડ સિસ્ટમ્સ દ્વારા ખૂબ દૂરના વિસ્તારોમાં કામગીરી કરવાની ક્ષમતા વિકસાવી શકાય છે.
ભારત જેવા વિશાળ ભૌગોલિક વિસ્તાર અને લાંબી જમીની તથા દરિયાઈ સરહદો ધરાવતા દેશ માટે લાંબા અંતરની અનમેન્ડ ટેક્નોલોજી વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
પરંતુ 1,000 કિમીની રેન્જનો અર્થ એ નથી કે દરેક મિશનમાં ડ્રોન ચોક્કસપણે એટલું અંતર કાપશે. વાસ્તવિક રેન્જ payload, હવામાન, flight profile અને અન્ય ટેક્નિકલ પરિબળો પર આધાર રાખે છે.
આધુનિક યુદ્ધમાં ડ્રોનનો ઉપયોગ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. યુક્રેન-રશિયા યુદ્ધે ખાસ કરીને બતાવ્યું છે કે નાના અને ઓછા ખર્ચવાળા અનમેન્ડ સિસ્ટમ્સ મોટા સૈન્ય સાધનો સામે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
ભારત માટે આ એક મહત્વપૂર્ણ પાઠ છે - ભવિષ્યના યુદ્ધમાં માત્ર મોટા અને મોંઘા પ્લેટફોર્મ પૂરતા નહીં. સાથે સાથે, મોટી સંખ્યામાં ઉપયોગ કરી શકાય તેવી, ઝડપથી ડિપ્લોય કરી શકાય તેવી, અને જરૂર પડે ત્યારે ગુમાવી શકાય તેવી અનમેન્ડ સિસ્ટમ્સ પણ જરૂરી છે.
આ પ્રકારના ડ્રોનની બીજી મહત્વપૂર્ણ ક્ષમતા એ છે કે તેઓ સ્વાર્મ ઓપરેશન્સ કરી શકે છે. સ્વાર્મનો અર્થ એ છે કે અનેક ડ્રોન એકબીજા સાથે જોડાઈને એક સાથે કામ કરી શકે છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજેન્સ અને નેટવર્કિંગની મદદથી, આવા ડ્રોન વચ્ચે માહિતીનું આદાન-પ્રદાન અને કાર્યનું સંકલન શક્ય બને છે.
આ પ્રકારની ટેક્નોલોજી સામે પરંપરાગત એર-ડિફેન્સ સિસ્ટમ્સ માટે પડકાર ઊભો થઈ શકે છે, કારણ કે એકસાથે મોટી સંખ્યામાં ઓછા ખર્ચવાળા અનમેન્ડ પ્લેટફોર્મ સામે દરેક સિસ્ટમને અલગથી પ્રતિસાદ આપવો મુશ્કેલ બની શકે છે.
ભારત છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ડિફેન્સ મેન્યુફેક્ચરિંગમાં આત્મનિર્ભરતા વધારવા પર ભાર મૂકી રહ્યું છે. દેશમાં ખાનગી કંપનીઓ અને ડિફેન્સ સ્ટાર્ટઅપ્સ હવે ડ્રોન, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજેન્સ, ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેર, અને ઓટોનોમસ સિસ્ટમ્સ જેવા ક્ષેત્રોમાં કામ કરી રહી છે. શેષનાગ-150 પણ ભારતીય ખાનગી ક્ષેત્ર દ્વારા વિકસાવવામાં આવી રહેલી લોંગ-રેન્જ અનમેન્ડ ટેક્નોલોજીના ઉદાહરણ તરીકે ચર્ચામાં છે.
આ પ્રકારની સ્થાનિક ટેક્નોલોજીનો ફાયદો એ છે કે ભારતને દરેક મહત્વપૂર્ણ સિસ્ટમ માટે વિદેશી સપ્લાયર્સ પર નિર્ભર રહેવું ન પડે. સાથે જ, સ્થાનિક ઉત્પાદન વધવાથી મોટા પાયે આવા સિસ્ટમ્સનું ઉત્પાદન કરવાની ક્ષમતા પણ વિકસાવી શકાય છે.
AI સાથે કામ કરતી સૈન્ય સિસ્ટમ ખૂબ જ શક્તિશાળી છે. પણ આ સિસ્ટમ કેટલી સુરક્ષિત છે અને કેટલી નિયંત્રિત છે તે પર ઘણી ચિંતા છે.જો આવી સિસ્ટમને ખોટી માહિતી મળે અથવા સેન્સર ખરાબ કામ કરે અથવા એસિયો ખોટી વસ્તુને ઓળખે તો ખૂબ જ ખતરનાક પરિણામ આવી શકે છે.તેથી આવી સિસ્ટમની સાથે માનવીય તકનીકો અને ખૂબ જ સાવચેતીથી ચકાસણી અને સુરક્ષા પ્રક્રિયાઓ જરૂરી છે.
અંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ આવા સિસ્ટમ વિશે ચર્ચા ચાલી રહી છે. લોકો એ વિશે ચર્ચા કરી રહ્યા છે કે માનવી કેટલી સારી રીતે આ સિસ્ટમનું નિયંત્રણ કરી શકે છે.લાંબા અંતર સુધી પહોંચી શકતા એસિયો અને ડ્રોનનો ઉપયોગ માત્ર હુમલા માટે જ નથી. આવા સિસ્ટમ પોતે જ બીજા દેશોને ખુશ રાખી શકે છે.સરળ રીતે કહીએ તો, જો કોઈ દેશની પાસે ખૂબ જ લાંબા અંતર સુધી પહોંચી શકતા બધા પ્રકારના ડ્રોન હોય તો બીજા દેશો તેની વિચારણા પણ કરશે.
આ રીતે ડ્રોન ભવિષ્યના સૈન્ય સંગ્રહમાં મિસાઇલ, ફાઇટર અને એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ સાથે એક નવું સાધન બની શકે છે.
Was this story interesting?
