પાકિસ્તાન-સાઉદી-તુર્કીનું મક્કા ગઠબંધન કેટલું મજબૂત? સમાન દુશ્મન ન હોવાને કારણે ઊભા થયા સવાલ
By Teri meri bat TeamAugust 12, 2026
Photo: Teri meri bat Team
AI Key Highlights
- સાઉદી અરેબિયા, તુર્કી અને પાકિસ્તાને ૭ ઓગસ્ટે મક્કામાં એક સંયુક્ત સંરક્ષણ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા, જેમાં કોઈપણ એક દેશ પરના સશસ્ત્ર હુમલાને ત્રણેય પરનો હુમલો ગણવામાં આવશે.
- આ કરાર પશ્ચિમ એશિયાની રાજનીતિમાં નવી ચર્ચા જગાવી રહ્યો છે, પરંતુ તેની વાસ્તવિક મજબૂતી પર અનેક પ્રશ્નો ઉભા થયા છે.
- સૌથી મોટી નબળાઈ એ છે કે આ ત્રણેય દેશોનો કોઈ સમાન સુરક્ષા ખતરો કે સામાન્ય દુશ્મન નથી.
- પાકિસ્તાન મુખ્યત્વે ભારત અને કાશ્મીરને લઈને ચિંતિત છે, તુર્કી સીરિયામાં કુર્દિશ જૂથો અને પૂર્વ ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં પોતાના હિતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જ્યારે સાઉદી અરેબિયા ઈરાન અને યમનના હૂથી બળવાખોરોથી પડકારોનો સામનો કરે છે.
- આ ગઠબંધન પાસે સાઉદી અરેબિયાની વિશાળ આર્થિક શક્તિ, તુર્કીની વિકસતી સંરક્ષણ ઉત્પાદન ક્ષમતા અને પાકિસ્તાનનો વ્યાપક લશ્કરી અનુભવ તથા પરમાણુ શક્તિ જેવી અલગ-અલગ મજબૂતીઓ છે.
સાઉદી અરેબિયા, તુર્કી અને પાકિસ્તાને મક્કામાં સંયુક્ત સંરક્ષણ કરાર કરીને પશ્ચિમ એશિયાની રાજનીતિમાં નવી ચર્ચા જગાવી છે. ૭ ઓગસ્ટે થયેલા આ કરાર હેઠળ ત્રણેય દેશોમાંથી કોઈ એક પર સશસ્ત્ર હુમલો થાય તો તેને ત્રણેય સામેનો હુમલો માનવાની વાત કરવામાં આવી છે. પ્રથમ નજરે આ કરાર એક મોટા લશ્કરી ગઠબંધન જેવો દેખાય છે, પરંતુ તેની અંદર નજર નાખીએ તો અનેક એવા પ્રશ્નો ઊભા થાય છે જે તેની વાસ્તવિક શક્તિ અંગે શંકા પેદા કરે છે.
સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે આ ત્રણેય દેશોનો સામાન્ય દુશ્મન કોણ છે? કારણ કે કોઈપણ મજબૂત સંરક્ષણ ગઠબંધનની પાછળ સામાન્ય સુરક્ષા ખતરો અને એકસરખું વ્યૂહાત્મક લક્ષ્ય હોવું મહત્વપૂર્ણ હોય છે. પરંતુ સાઉદી અરેબિયા, તુર્કી અને પાકિસ્તાનની સુરક્ષા ચિંતાઓ એકબીજાથી ઘણી અલગ છે.
મક્કા સંરક્ષણ કરારને લઈને શરૂઆતથી જ તેને મોટા પ્રાદેશિક લશ્કરી ગઠબંધન તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે. ત્રણેય દેશોની પોતાની અલગ લશ્કરી ક્ષમતાઓ છે.
સાઉદી અરેબિયા પાસે વિશાળ આર્થિક શક્તિ છે અને તે લાંબા સમયથી વિદેશી શસ્ત્રો અને સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓ પર ભારે ખર્ચ કરે છે. તુર્કી પાસે પોતાની વિકસતી લશ્કરી અને સંરક્ષણ ઉત્પાદન ક્ષમતા છે. બીજી તરફ પાકિસ્તાન પાસે વિશાળ લશ્કરી અનુભવ અને પરમાણુ હથિયારો છે.
આ ત્રણેય ક્ષમતાઓને એક સાથે જોવામાં આવે તો ગઠબંધન ખૂબ શક્તિશાળી લાગે છે. પરંતુ માત્ર લશ્કરી સાધનો અને સૈનિક ક્ષમતા પૂરતી નથી. કોઈપણ સંયુક્ત સંરક્ષણ વ્યવસ્થા માટે સ્પષ્ટ નિર્ણય પ્રક્રિયા, ગુપ્તચર સહકાર, સંયુક્ત કમાન્ડ, નાણાકીય જવાબદારી અને યુદ્ધની સ્થિતિમાં કોણ શું કરશે તેની સ્પષ્ટતા પણ જરૂરી છે.
પાકિસ્તાન માટે સૌથી મોટો પરંપરાગત સૈન્ય પડકાર એ તેનો પડોશી દેશ ભારત છે. કાશ્મીરનો મુદ્દો પણ પાકિસ્તાનની સુરક્ષા નીતિમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે.
તુર્કીની સુરક્ષા ચિંતાઓ અલગ છે. સીરિયામાં કુર્દિશ સશસ્ત્ર જૂથો, ઈઝરાયલ સાથેના વધતા મતભેદ અને પૂર્વ ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં પોતાના હિતો તેના માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
સાઉદી અરેબિયાની સ્થિતિ પણ અલગ છે. તેને ઈરાન અને યમનના હૂથી બળવાખોરો તરફથી સુરક્ષા પડકારોનો સામનો કરવો પડે છે. સાથે જ ખાડી વિસ્તારમાં તેના પડોશી દેશો સાથેના સંબંધો અને પ્રાદેશિક સ્પર્ધા પણ મહત્વ ધરાવે છે.
જો કોઈ એક દેશ પર હુમલો થાય તો બાકીના બે દેશો તેને પોતાની સુરક્ષા માટે સમાન સ્તરનો ખતરો માને તે જરૂરી નથી. આ બાબત મક્કા કરારની સૌથી મોટી નબળાઈ બની શકે છે.
મક્કા કરારની ચર્ચામાં સૌથી વધુ ધ્યાન ખેંચનાર મુદ્દો પાકિસ્તાનના પરમાણુ હથિયારોનો છે.
કેટલાક વર્તુળોમાં એવી અટકળો છે કે પાકિસ્તાન સાઉદી અરેબિયાને પોતાની પરમાણુ સુરક્ષા છત્રછાયા આપી શકે છે. પરંતુ જાહેર કરાયેલા કરારમાં પાકિસ્તાને સાઉદી અરેબિયા માટે પરમાણુ હુમલાનો જવાબ આપવાની કોઈ સ્પષ્ટ જોગવાઈ જાહેર કરવામાં આવી નથી.
અગાઉના સાઉદી-પાકિસ્તાન સંરક્ષણ કરાર અંગે પણ પાકિસ્તાની અધિકારીઓએ પરમાણુ હથિયારોના સીધા રક્ષણની વાતથી અંતર રાખ્યું હતું.
આથી માત્ર પાકિસ્તાન પાસે પરમાણુ હથિયારો છે એટલા માટે સાઉદી અરેબિયાને આપમેળે પાકિસ્તાનની પરમાણુ સુરક્ષા મળી ગઈ છે એવું માનવું યોગ્ય નથી.પરંતુ અહીં એક મહત્વપૂર્ણ બાબત છે—પરમાણુ શક્તિનો સ્પષ્ટ ઉપયોગ કરવાની જાહેરાત ન હોવા છતાં તેની સંભાવના અંગેની અસ્પષ્ટતા પોતે જ એક પ્રકારની વ્યૂહાત્મક રોકથામ ઊભી કરી શકે છે.
આ કરારનો સૌથી મોટો લાભ કદાચ સાઉદી અરેબિયાને મળી શકે છે.
છેલ્લા કેટલાક મહિનામાં ખાડી વિસ્તારમાં સુરક્ષા અંગે સાઉદી અરેબિયાની ચિંતાઓ વધી છે. અમેરિકાની સુરક્ષા છત્રછાયા પર લાંબા સમયથી નિર્ભર રહેલા ખાડી દેશોમાં હવે એવો વિચાર મજબૂત થઈ રહ્યો છે કે માત્ર અમેરિકી હથિયારો ખરીદવાથી અથવા અમેરિકી સૈન્ય મથકોને સ્થાન આપવાથી કાયમી સુરક્ષાની ખાતરી મળતી નથી.
આ પરિસ્થિતિમાં સાઉદી અરેબિયા પોતાની સુરક્ષા માટે અન્ય ભાગીદારો સાથે સંબંધ મજબૂત કરવા માગે છે.તુર્કી અને પાકિસ્તાન બંને તેને અલગ પ્રકારની લશ્કરી ક્ષમતા આપી શકે છે.
તુર્કી છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પોતાના સંરક્ષણ ઉદ્યોગને ઝડપથી વિકસાવી રહ્યું છે. માનવરહિત વિમાનો, હવાઈ સંરક્ષણ, સૈન્ય વાહનો અને અન્ય લશ્કરી સાધનોમાં તેણે પોતાની ક્ષમતા વધારી છે.
સાઉદી અરેબિયા પાસે વિશાળ નાણાકીય શક્તિ છે અને તેને પોતાના સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારવાની જરૂર છે. તેથી બંને દેશો વચ્ચે તકનીકી સહકાર અને સંરક્ષણ ઉત્પાદનનો વિસ્તાર થવાની સંભાવના છે.
તુર્કીને સાઉદી મૂડી અને મોટું બજાર મળી શકે છે, જ્યારે સાઉદી અરેબિયાને તુર્કીની તુલનાત્મક રીતે ઓછી કિંમતની અને સ્થાનિકીકરણ માટે અનુકૂળ સંરક્ષણ તકનીક મળી શકે છે.પાકિસ્તાન પાસે લાંબા સમયથી સાઉદી અરેબિયા સાથે સૈન્ય સંબંધો છે.
પાકિસ્તાની સૈનિકોએ ભૂતકાળમાં સાઉદી અરેબિયામાં તાલીમ, સલાહ અને સુરક્ષા સંબંધિત ભૂમિકાઓ ભજવી છે. આથી મક્કા કરાર સંપૂર્ણપણે નવી લશ્કરી ભાગીદારી ઊભી કરતો નથી. તેના બદલે પહેલેથી રહેલા સંબંધોને વધુ ઔપચારિક સ્વરૂપ આપવાનો પ્રયાસ પણ માનવામાં આવી શકે છે.
પાકિસ્તાન માટે સાઉદી નાણાકીય સહયોગ મહત્વપૂર્ણ છે. બીજી તરફ સાઉદી અરેબિયાને પાકિસ્તાનનો લશ્કરી અનુભવ અને માનવબળ ઉપયોગી થઈ શકે છે.
આ રીતે ત્રણેય દેશો પાસે એકબીજાને આપવાની અલગ-અલગ ક્ષમતા છે.સાઉદી અરેબિયા ત્રણેય દેશોમાં સૌથી સમૃદ્ધ છે, પરંતુ તેની પાસે પણ અમર્યાદિત નાણાં નથી.
સાઉદી અરેબિયા પોતાના વિશાળ વિકાસ કાર્યક્રમો પર ભારે ખર્ચ કરી રહ્યું છે. દેશના ભવિષ્ય માટે બનાવવામાં આવેલી યોજનાઓમાં અબજો ડોલરનું રોકાણ થઈ રહ્યું છે. સાથે જ સરકારી ખાધ અને વધતું દેવું પણ ધ્યાનમાં લેવું પડે છે.
પાકિસ્તાનની અર્થવ્યવસ્થા તો આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સહાય અને નાણાકીય સંસ્થાઓના કાર્યક્રમો પર નિર્ભર રહી છે.આથી એવી કલ્પના કરવી કે સાઉદી અરેબિયા સતત અને અમર્યાદિત રીતે તુર્કી અને પાકિસ્તાનના સંરક્ષણ ખર્ચને ભંડોળ પૂરું પાડશે, તે વાસ્તવિકતાથી દૂર હોઈ શકે છે.
કોઈ પણ સંરક્ષણ કરારની સાચી કસોટી ત્યારે થાય છે જ્યારે કોઈ સભ્ય દેશ પર ખરેખર હુમલો થાય.
ધારો કે સાઉદી અરેબિયા પર હુમલો થાય. શું તુર્કી તરત પોતાના સૈનિકો મોકલશે? શું પાકિસ્તાન પોતાની વાયુસેના અથવા અન્ય લશ્કરી શક્તિનો ઉપયોગ કરશે? કઆ પ્રશ્નોના સ્પષ્ટ જવાબો જાહેર કરાયેલા કરારમાં હજુ દેખાતા નથી.આ જ કારણસર નિષ્ણાતો આ કરારને તાત્કાલિક સંપૂર્ણ લશ્કરી ગઠબંધન તરીકે જોવામાં સાવચેતી રાખે છે.
મક્કા કરારને ઘણા લોકો ઈરાન સામેની સંયુક્ત સુરક્ષા વ્યવસ્થા તરીકે જુએ છે. જોકે, આ કરારને સીધા ઈરાન વિરોધી ગઠબંધન તરીકે જોવું યોગ્ય નથી.
ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયે આ કરાર અંગે ગભરાવાની જરૂર નથી એવી પ્રતિક્રિયા આપી છે અને પ્રાદેશિક દેશો પોતાની સુરક્ષા માટે વધુ આત્મનિર્ભર બને તેવા વિચારનું સ્વાગત કર્યું છે.ત્રણેય દેશોની ઈરાન અંગેની નીતિ પણ એકસરખી નથી. સાઉદી અરેબિયા ઈરાનને પ્રાદેશિક હરીફ તરીકે જુએ છે, જ્યારે તુર્કી અને પાકિસ્તાન સાથે ઈરાનના સંબંધો વિવિધ છે.
તુર્કી અને ઈઝરાયલ વચ્ચે ગંભીર રાજકીય અને વ્યૂહાત્મક મતભેદ છે, જ્યારે સાઉદી અરેબિયા અને ઈઝરાયલ વચ્ચેના સંબંધો પણ જટિલ છે.ભારત માટે આ કરારનું મહત્વ સીધા લશ્કરી ખતરા કરતાં લાંબા ગાળાની વ્યૂહાત્મક દિશામાં વધુ હોઈ શકે છે.
પાકિસ્તાન અને તુર્કી વચ્ચેના લશ્કરી સંબંધો વધુ મજબૂત થાય અને તેમાં સાઉદી અરેબિયાની નાણાકીય શક્તિ જોડાય તો ત્રણેય દેશોની સંયુક્ત સંરક્ષણ ક્ષમતા વધી શકે છે.મક્કા કરારની સૌથી મોટી નબળાઈ ત્રણ બાબતોમાં જોવા મળે છે—સમાન દુશ્મનનો અભાવ, આર્થિક મર્યાદા અને કાર્યક્ષમ અમલીકરણની અસ્પષ્ટતા.
કરારમાં સંયુક્ત સંરક્ષણની મોટી વાત કરવામાં આવી છે, પરંતુ તેની પાછળ કેટલા સૈનિકો રહેશે, કયા સ્થળે સંયુક્ત સૈન્ય મથકો હશે, ગુપ્તચર માહિતી કેવી રીતે વહેંચાશે અને સંકટની સ્થિતિમાં નિર્ણય કેવી રીતે લેવાશે તેની ઘણી વિગતો હજી જાહેર નથી.
એક મંત્રીસ્તરીય સમિતિ અને સાઉદી અરેબિયામાં સચિવાલય બનાવવાની વાત છે, પરંતુ તેની કામગીરીની સંપૂર્ણ વિગતો આગળ નક્કી થવાની છે.
મક્કા કરારને સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ અથવા ખાલી પ્રતીકાત્મક ગણવો પણ યોગ્ય નથી. ત્રણેય દેશો પાસે અલગ-અલગ મજબૂતીઓ છે. સાઉદી અરેબિયા પાસે નાણાં અને રાજકીય વજન છે. તુર્કી પાસે સંરક્ષણ તકનીક અને ઉત્પાદન ક્ષમતા છે. પાકિસ્તાન પાસે વિશાળ સૈન્ય અનુભવ, માનવબળ અને પરમાણુ શક્તિ છે. જો આ ત્રણેય ક્ષમતાઓ ખરેખર એકીકૃત રીતે ઉપયોગમાં લેવાય તો ભવિષ્યમાં આ ભાગીદારી પ્રાદેશિક સુરક્ષા સમીકરણને અસર કરી શકે છે.
Was this story interesting?
