બગલિહાર ડેમના ગેટ ખોલવાની તૈયારી પૂર્ણ, આજે શરૂ થશે કાંપ દૂર કરવાની કામગીરી
By Teri meri bat TeamAugust 19, 2026
Photo: Teri meri bat Team
AI Key Highlights
- જમ્મુ-કાશ્મીરના રામબણ જિલ્લામાં ચિનાબ નદી પર સ્થિત બગલિહાર જળવિદ્યુત પ્રકલ્પના દરવાજા આજે ખોલવામાં આવશે.
- આ મહત્વપૂર્ણ પગલાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય બંધના જળાશયમાં વર્ષોથી એકઠા થયેલા કાંપ અને માટીને દૂર કરવાનો છે.
- નદીના પ્રવાહ સાથે વહેતી માટી, રેતી અને અન્ય કણો જળાશયના તળિયે ધીમે ધીમે જમા થતા રહે છે, જેના કારણે બંધની પાણી સંગ્રહ ક્ષમતા ઘટે છે અને તેની 900 મેગાવોટની વીજ ઉત્પાદન કાર્યક્ષમતા પર પ્રતિકૂળ અસર પડે છે.
- આ સમસ્યાને નિવારવા અને બંધની કાર્યક્ષમતા જાળવી રાખવા માટે, દરવાજા ખોલીને પાણીના નિયંત્રિત અને ઝડપી પ્રવાહ દ્વારા આ કાંપને નદીમાં બહાર કાઢવામાં આવશે.
- આ પ્રક્રિયા બંધના લાંબા ગાળાના સંચાલન અને તેની જળપ્રવાહ વ્યવસ્થા માટે અત્યંત અનિવાર્ય છે.
જમ્મુ-કાશ્મીરના રામબણ જિલ્લામાં આવેલા બગલિહાર બંધ પર એક મહત્વપૂર્ણ કાર્યવાહી હાલમાં શરૂ થવાની છે. બંધના જળાશયમાં વર્ષોથી એકઠી થયેલી કાંપ અને ગાદીને દૂર કરવા માટે આજે બંધના દરવાજા ખોલવામાં આવશે. આ પ્રક્રિયાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ જળાશયમાં જમા થયેલી કાંપને પાણીના પ્રવાહ સાથે બહાર કાઢીને બંધની જળસંગ્રહ ક્ષમતા જાળવી રાખવાનો છે.
બગલિહાર બંધ ચિનાબ નદી પર આવેલો એક મહત્વપૂર્ણ જળવિદ્યુત પ્રકલ્પ છે. અહીં જળાશયમાં સતત કાંપ એકઠી થતી રહે છે, જેના કારણે સમય જતાં પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા અને જળપ્રવાહની વ્યવસ્થા પર અસર પડી શકે છે. કાંપ દૂર કરવાની આ પ્રક્રિયાથી બંધની કાર્યક્ષમતા જાળવવામાં મદદ મળશે. બંધની જળસંગ્રહ ક્ષમતા અને જળપ્રવાહની વ્યવસ્થા સુરક્ષિત રહેશે.
બંધના જળાશયમાં નદી સાથે વહેતી માટી, રેતી અને અન્ય ગાદ ધીમે ધીમે તળિયે જમા થાય છે. લાંબા સમય સુધી આ પ્રક્રિયા ચાલુ રહે તો જળાશયનો ઉપયોગી વિસ્તાર ઘટી શકે છે.
આ સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને બંધના દરવાજા ખોલીને પાણીના ઝડપી પ્રવાહ દ્વારા તળિયે જમા થયેલી કાંપને બહાર કાઢવામાં આવશે. આ પ્રક્રિયાને કારણે જળાશયના તળિયે જમા થયેલી ગાદ નદીના પ્રવાહ સાથે નીચેની તરફ જશે.
આ કામગીરી બંધના લાંબા ગાળાના સંચાલન માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
બગલિહાર બંધ ચિનાબ નદી પર બનેલો એક મહત્વપૂર્ણ જળવિદ્યુત પ્રકલ્પ છે. તેની સ્થાપિત વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા આશરે નવસો મેગાવોટ છે.
આ બંધ જમ્મુ-કાશ્મીર માટે વીજ ઉત્પાદનની દૃષ્ટિએ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. બંધમાંથી પાણીના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરીને વીજળી ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે અને પ્રદેશની ઊર્જા જરૂરિયાતમાં તેનો મહત્વનો ફાળો છે.
બંધની રચના અને કામગીરીને લઈને ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે અગાઉ પણ ચર્ચા થઈ ચૂકી છે, કારણ કે ચિનાબ નદી બંને દેશો માટે મહત્વપૂર્ણ નદી છે.
નદીઓ પોતાના પ્રવાહ સાથે માટી, રેતી અને નાના પથ્થરો વહન કરે છે. જ્યારે નદીનું પાણી જળાશયમાં પ્રવેશે છે ત્યારે પાણીની ગતિ ધીમી પડે છે અને તેમાં રહેલી ગાદ ધીમે ધીમે તળિયે બેસી જાય છે.
વર્ષો સુધી આ પ્રક્રિયા ચાલે ત્યારે જળાશયની અંદર મોટી માત્રામાં કાંપ એકઠી થઈ શકે છે. તેના કારણે પાણી સંગ્રહ કરવાની ઉપયોગી ક્ષમતા ઘટી શકે છે.
આ ઉપરાંત કાંપની વધારે માત્રા બંધની જળ વ્યવસ્થા અને વીજ ઉત્પાદનની કાર્યક્ષમતા માટે પણ પડકાર ઊભો કરી શકે છે. તેથી સમયાંતરે કાંપ બહાર કાઢવાની પ્રક્રિયા જરૂરી બને છે.
બંધના દરવાજા ખોલીને કાંપ બહાર કાઢવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન નદીના નીચેના પ્રવાહમાં પાણીનું પ્રમાણ સામાન્ય દિવસોની સરખામણીમાં વધી શકે છે. આ કારણે નદીના કિનારે રહેતા લોકો અને નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં રહેતા લોકોને સાવચેત રહેવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ શકે છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન, સંબંધિત તંત્ર દ્વારા પરિસ્થિતિ પર નજર રાખવામાં આવે છે અને જરૂરિયાત મુજબ લોકોને સૂચના આપવામાં આવે છે. પાણીના પ્રવાહની સતત દેખરેખ રાખવી ખૂબ જરૂરી હોય છે.
બગલિહાર બંધમાંથી કાંપ બહાર કાઢવાની કાર્યવાહીનો સૌથી મોટો લાભ જળાશયની ઉપયોગી ક્ષમતા જાળવી રાખવાનો છે. જો જળાશયમાં લાંબા સમય સુધી મોટી માત્રામાં ગાદ જમા થતી રહે તો પાણી સંગ્રહ માટે ઉપલબ્ધ જગ્યા ધીમે ધીમે ઓછી થઈ શકે છે.
કાંપ દૂર કરવાથી જળાશયની કાર્યક્ષમતા લાંબા સમય સુધી જાળવી રાખવામાં મદદ મળી શકે છે. જળવિદ્યુત પ્રકલ્પો માટે આ બાબત ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે પૂરતું પાણી ઉપલબ્ધ હોય ત્યારે જ વીજ ઉત્પાદન યોગ્ય રીતે થઈ શકે છે.
બગલિહાર બંધનો મુખ્ય હેતુ ચિનાબ નદીના પાણીનો ઉપયોગ કરીને વીજળી ઉત્પન્ન કરવાનો છે. તેથી જળાશયની સ્થિતિ અને પાણીના પ્રવાહનું યોગ્ય સંચાલન જરૂરી છે.કાંપ દૂર કરવાની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ જળાશયની સ્થિતિમાં સુધારો થવાની અને લાંબા ગાળે પાણીના સંચાલનમાં મદદ મળવાની આશા છે.
આ કામગીરીને માત્ર સફાઈની પ્રક્રિયા તરીકે નહીં પરંતુ બંધની કાર્યક્ષમતા જાળવવા માટેના નિયમિત સંચાલનના મહત્વપૂર્ણ ભાગ તરીકે પણ જોવામાં આવી રહી છે.
બગલિહાર બંધ ચિનાબ નદી પર આવેલો હોવાથી તેની કામગીરી ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના જળ સંબંધોના સંદર્ભમાં પણ મહત્વ ધરાવે છે.
ચિનાબ નદી ભારતમાંથી વહેતી થઈને પાકિસ્તાન તરફ જાય છે. સિંધુ જળ સંધિ હેઠળ બંને દેશો વચ્ચે નદીઓના પાણીના ઉપયોગ અંગે નિયમો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે.
ભારત બગલિહાર જેવા જળવિદ્યુત પ્રકલ્પો દ્વારા નદીના પાણીનો ઉપયોગ વીજ ઉત્પાદન માટે કરે છે. બીજી તરફ પાકિસ્તાન લાંબા સમયથી આવા પ્રકલ્પોની રચના અને પાણીના પ્રવાહ પર તેમની અસર અંગે વાંધા ઉઠાવતું આવ્યું છે.
આ કારણે બગલિહાર બંધ પર થતી કોઈપણ મોટી જળ વ્યવસ્થાપન કામગીરી પર બંને દેશોની નજર રહે છે.
કાંપ દૂર કરવાની પ્રક્રિયાથી અનેક પ્રકારના લાભ થઈ શકે છે.
સૌથી પહેલો લાભ એ છે કે જળાશયમાં પાણી સંગ્રહ કરવાની ઉપયોગી જગ્યા જાળવી શકાય. બીજું, પાણીના પ્રવાહનું સંચાલન વધુ અસરકારક બની શકે છે. ત્રીજું, જળવિદ્યુત પ્રકલ્પની લાંબા ગાળાની કાર્યક્ષમતા જાળવવામાં મદદ મળી શકે છે.
આ ઉપરાંત જળાશયના તળિયે સતત ગાદ જમા થતી રહે તે પ્રક્રિયાને નિયંત્રિત કરવામાં પણ આવી કામગીરી મદદરૂપ બને છે.
બંધના દરવાજા ખોલવામાં આવે ત્યારે નીચેના વિસ્તારોમાં પાણીના પ્રવાહમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. તેથી સ્થાનિક લોકો માટે નદીના કિનારે અનાવશ્યક રીતે ન જવું અને તંત્ર દ્વારા આપવામાં આવતી સૂચનાઓનું પાલન કરવું મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
ખાસ કરીને માછીમારો, નદીના કિનારે કામ કરતા લોકો અને નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં રહેતા લોકો માટે સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે.જળપ્રવાહમાં અચાનક ફેરફાર થવાથી નદીનું સ્તર વધી શકે છે, તેથી સંબંધિત વિભાગો દ્વારા પરિસ્થિતિ પર સતત નજર રાખવામાં આવશે.
બંધના દરવાજા ખોલ્યા પછી જળાશયમાંથી પાણી નીચે સુધી નિયંત્રિત રીતે છોડવામાં આવે છે. આ પાણીની ઝડપી વહેણ સાથે તળિયે જમા થયેલી કાંપ અને ગાદ બહાર નીકળી જાય છે.આ પ્રક્રિયા દરમિયાન પાણીની ગતિ, નદીનું સ્તર અને જળાશયની સ્થિતિ સતત જોવામાં આવે છે.
કામગીરી પૂર્ણ થયા પછી દરવાજા ફરીથી બંધ કરવામાં આવે છે અને જળાશયમાં પાણીનો સંગ્રહ સામાન્ય રીતે શરૂ કરવામાં આવે છે.
કોઈપણ મોટા બંધ માટે જળાશયમાં જમા થતી કાંપનું સંચાલન લાંબા સમય સુધી કામ કરવા માટે જરૂરી છે. જો ગાદ વધતી રહે તો સમય સાથે જળાશયની સંગ્રહ ક્ષમતા ઘટી શકે છે.
તેથી સમયાંતરે કાંપ બહાર કાઢવાની કામગીરી બંધની આયુષ્ય અને કાર્યક્ષમતા જાળવવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.
બગલિહાર બંધ માટે પણ આ કાર્યવાહી લાંબા ગાળાના જળ સંચાલનનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની શકે છે.
Was this story interesting?
