ઈરાનના નિર્ણયથી વૈશ્વિક વેપારમાં ચિંતા, હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા જહાજો પર સેવા શુલ્ક
By Teri meri bat TeamAugust 24, 2026
Photo: Teri meri bat Team
AI Key Highlights
- Iran's parliament has recently approved a measure allowing the country to levy service charges on vessels navigating the strategically vital Strait of Hormuz.
- This decision emerges amid escalating tensions between Iran and the United States concerning the waterway, and at a time when maritime traffic through the strait has already seen a significant decline due to heightened security apprehensions.
- Iranian officials state these fees are for essential services like maritime guidance, environmental protection, emergency fuel provision, insurance, and safety, payable in local or other approved currencies.
- While Iran maintains its commitment to international navigation laws and freedom of passage, it simultaneously asserts its sovereign rights and coastal security in this critical choke point, which connects the Persian Gulf to the Arabian Sea.
- The Strait of Hormuz is globally significant, historically facilitating approximately one-fifth of the world's oil and gas transport.
હોર્મુઝ જળમાર્ગને લગતા ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેનો તણાવ વધુ ઊંચો થઈ રહ્યો છે. ઈરાનની સંસદની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વિદેશ નીતિ સમિતિએ હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા અધિકૃત દેશોના જહાજો પાસેથી વિવિધ સેવાઓ માટે શુલ્ક વસૂલે એવી મંજૂરી આપી. આ નિર્ણય એ સમયે આવ્યો જ્યારે આ મહત્વપૂર્ણ જળમાર્ગમાં જહાજોની અવરજવર પહેલેથી જ ખૂબ ઘટી ગઈ હતી.
ઈરાની સંસદે હોર્મુઝ જળમાર્ગની સુરક્ષા અને વિકાસ માટેના કાયદાના ભાગને મંજૂરી આપી. આમાં હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા જહાજોને ઈરાન દ્વારા આપવામાં આવતી વિવિધ સેવાઓ માટે શુલ્ક ચૂકવવાની જોગવાઈ છે.
ઈરાની અધિકારી હસન ગશઘવીએ કહ્યું કે આ શુલ્ક દરિયાઈ માર્ગદર્શન, પર્યાવરણ સુરક્ષા, ખાસ પરિસ્થિતિમાં ઈંધણ પુરવઠો, વીમો, સલામતી અને અન્ય સેવાઓ માટે વસૂલવામાં આવશે. આ રકમ ઈરાની ચલણમાં કે ઈરાન યોગ્ય માને તેવી બીજી ચલણમાં લેવામાં આવી શકે છે.
આ જોગવાઈને હોર્મુઝ જળમાર્ગને સંપૂર્ણપણે બંધ કરવાની જાહેરાત તરીકે જોવી યોગ્ય નથી. ઈરાનના અધિકારીઓ કહે છે કે તેઓ આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અને નિયમોને અનુસરી જહાજોની અવરજવરની સ્વતંત્રતાને માન્ય રાખશે.
પરંતુ ઈરાન દરિયાકાંઠાના દેશોની સુરક્ષા અને સાર્વભૌમત્વના અધિકારોનું રક્ષણ કરવાની વાત પણ કરે છે. આ બે બાબતો વચ્ચે સંતુલન જાળવવું આગામી દિવસોમાં મોટો રાજદ્વારી પડકાર બની શકે છે.
હોર્મુઝ જળમાર્ગ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા માર્ગોમાંથી એક છે. આ સાંકડો માર્ગ પર્શિયન અખાત અને અરબી સમુદ્ર વચ્ચે છે. આ જળમાર્ગ ખાડીના દેશોમાંથી બહાર જતાં મોટા પ્રમાણમાં તેલ અને ઊર્જા સામગ્રી લઈ જવાનો મુખ્ય માર્ગ છે.
યુદ્ધ પહેલાં વિશ્વના તેલ અને ગેસના વૈશ્વિક પરિવહનમાં હોર્મુઝનો લગભગ પાંચમો ભાગ હતો. આ જળમાર્ગ પર જહાજોની અવરજવર ઘટે તો તેની અસર માત્ર ઈરાન અથવા ખાડીના દેશો સુધી મર્યાદિત રહેતી નથી, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વના ઊર્જા બજાર પર પડી શકે છે.
હાલમાં હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા જહાજોની સંખ્યા ઘટી ગઈ છે. માહિતી અનુસાર ૨૨ અને ૨૩ ઓગસ્ટના સપ્તાહાંત દરમિયાન કુલ વીસથી ઓછાં જહાજો આ જળમાર્ગ પાર કર્યો હતો. ૨૩ ઓગસ્ટે માત્ર ચાર જહાજો પસાર થયા હતા, જ્યારે ૨૨ ઓગસ્ટે તે સંખ્યા તેર હતી. છેલ્લા એક સપ્તાહ દરમિયાન હોર્મુઝમાંથી થતી અવરજવર સામાન્ય સમયની સરખામણીમાં લગભગ ૯૦ ટકા ઓછી રહી હતી.
આ આંકડા દર્શાવે છે કે જહાજ માલિકો અને ઊર્જા કંપનીઓ સુરક્ષા જોખમને ગંભીરતાથી લઈ રહી છે. જહાજોને હોર્મુઝમાંથી પસાર થવું જોખમભર્યું બની ગયું છે. જો ફરજિયાત શુલ્ક વધારી દેવામાં આવે તો આ માર્ગ વધુ ખર્ચાળ બની શકે છે.
આ ખર્ચ માલના ભાડામાં સામેલ થઈ શકે છે. તેલ, ગેસ અને અન્ય માલના પરિવહનનો ખર્ચ વધે તો તેની અસર અનેક દેશો પર પડી શકે છે.વિશેષજ્ઞોએ ચેતવણી આપી છે કે હોર્મુઝમાંથી પસાર થવા માટેના શુલ્કથી ઊર્જા પરિવહનનો ખર્ચ વધી શકે છે અને આ વૈશ્વિક મોંઘવારી પર દબાણ લાવી શકે છે.
ઈરાન આ શુલ્કને માત્ર જળમાર્ગ પસાર થવાની કિંમત તરીકે નથી રજૂ કરી રહ્યું. તેનો અર્થ એ છે કે આ રકમ જહાજોને આપવામાં આવતી અલગ-અલગ સેવાઓ માટે લેવામાં આવશે.
આ સેવાઓમાં દરિયાઈ માર્ગદર્શન, સલામતી, પર્યાવરણ સંરક્ષણ, ઈંધણ પુરવઠો અને વીમાનો સમાવેશ થાય છે. જેથી ઈરાનનો દાવો છે કે તે જહાજોની અવરજવર માટે જરૂરી સેવાઓના ખર્ચની વસૂલાત કરવા માગે છે.
પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ વેપાર સાથે જોડાયેલા લોકો આ ફરજિયાત શુલ્કને લઈને ચિંતા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. કદાચ આ શુલ્ક વૈશ્વિક વેપાર માટે ખતરનાક હોઈ શકે છે.
ઓમાન હોર્મુઝના ભવિષ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે જળમાર્ગના સંચાલન અંગે ચર્ચા થઈ હતી. ત્યારે શુલ્ક લેવાની વાત પણ સામે આવી હતી.ચર્ચામાં માર્ગદર્શન, પર્યાવરણ સુરક્ષા, બચાવ કામગીરી અને અન્ય સેવાઓ વિશે વાત થઈ હતી. જોકે શુલ્ક ફરજિયાત હશે કે સ્વૈચ્છિક અને જળમાર્ગનું સંચાલન કેવી રીતે થશે તે વિશે મતભેદો રહ્યા છે.
જો હોર્મુઝમાં જહાજોની અવરજવર ઓછી થઈ જાય તો ઊર્જા બજાર પર મોટો અસર થઈ શકે છે. ખાડીમાંથી તેલ અને ગેસ પરિવહન માટે જો અવરોધ ઊભો થાય તો પુરવઠો ઘટી શકે છે. આ સ્થિતિમાં કાચા તેલનો ભાવ વધી શકે છે.
તેલના ભાવ વધે તો પરિવહન ખર્ચથી લઈને પેટ્રોલ અને ડીઝલ સુધી તેની અસર જોવા મળી શકે છે. ઉત્પાદન ક્ષેત્ર અને વિમાન પરિવહન પર પણ આ અસર થઈ શકે છે.
હોર્મુઝમાં વધતો તણાવ ભારત માટે પણ મહત્વનો છે. કારણ કે ભારત ઊર્જાની જરૂરિયાત માટે વિદેશી તેલ અને ગેસ પર આધાર રાખે છે.જો ખાડીમાં ઊર્જા પરિવહન મુશ્કેલ બની જાય અથવા જહાજોને લાંબા માર્ગો અપનાવવા પડે તો ખર્ચ વધી શકે છે. આ ભારતના આયાત ખર્ચ અને ઊર્જા બજાર પર અસર કરી શકે છે.
ભારતીય જહાજો અને ખાડીમાં કામ કરતા ભારતીય લોકોની સુરક્ષા પણ મહત્વની બાબત છે.આ નિર્ણય માત્ર પૈસા વસૂલવાનો પ્રશ્ન નથી. તેની પાછળ હોર્મુઝ પર નિયંત્રણ, દરિયાઈ સુરક્ષા અને ઈરાનની સ્થિતિ જોડાયેલી છે.
ઈરાન જહાજોની અવરજવર માટે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું પાલન કરવાની વાત કરે છે, પરંતુ સાથે જ તે દરિયાઈ માર્ગમાં પોતાની સુરક્ષા અને સાર્વભૌમત્વ મહત્વ આપે છે. આ સ્થિતિ અમેરિકા અને અન્ય દેશો સાથેના તણાવને વધુ જટિલ બનાવી શકે છે.સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે ઈરાન કેટલો શુલ્ક લે છે અને તે કયા જહાજો પર લાગુ કરે છે.
જો શુલ્ક મર્યાદિત અને ચોક્કસ હોય તો અસર નિયંત્રિત રહી શકે છે. પરંતુ જો શુલ્ક ફરજિયાત હોય અને ખૂબ ઊંચો રાખવામાં આવે તો જહાજ કંપનીઓ અને ઊર્જા વેપારીઓ વિરોધ કરી શકે છે.
હાલમાં હોર્મુઝમાંથી જહાજોની સંખ્યા ઓછી છે અને સુરક્ષાની ચિંતાઓને કારણે વેપારી પરિવહન પર ભારે અસર થઈ રહી છે.
Was this story interesting?
